Stojąc u progu upamiętnienia sześćdziesiątej rocznicy ogłoszenia Nostra Aetate 28 października 1965 r., jesteśmy świadkami jednego z najbardziej nadzwyczajnych metamorfoz w kronikach relacji międzyreligijnych. Ta Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich ukazała się nie tylko jako traktat teologiczny, ale jako olśniewająca odpowiedź na najciemniejsze godziny ludzkości oraz trwałe świadectwo możliwości religijnego pojednania w naszym podzielonym świecie. 

Geneza pojednania: Z popiołów Szoa ku świtowi zrozumienia 

Geneza Nostra Aetate nie może być oderwana od gruntownego duchowego trzęsienia ziemi, jakie Szoa wywołała na chrześcijańskim sumieniu. Niezgłębione potworności Holokaustu zaprowadziły Kościół katolicki w okres głębokiej moralnej zadumy, wywołując trudną rewizję jego długiej historii postaw antyżydowskich i tego, jak te mogły się przyczynić do tragicznego zniszczenia europejskiej społeczności żydowskiej.

Wśród tego sądu moralnego wyłonili się przywódcy o znaczącej wizji i odwadze. Św. papież Jan XXIII, pobłogosławiony intuicyjną wrażliwością duszpasterską, która przewyższała sztywność doktrynalną, rozpoznał z nadzwyczajną jasnością pilną powinność Kościoła fundamentalnego zrewidowania swojej relacji z ludnością żydowską. Jego providential spotkanie z francuskim żydowskim historykiem Julesem Isaaciem 13 czerwca 1960 r. okazało się być jednym z tych decydujących momentów, w których zmienia się bieg historii.

Isaac, nosząc tragedię osobistą o wadze nie do zniesienia – utratę swojej ukochanej żony i córki w nazistowskiej machinie śmierci – przedstawił papieżowi skrupulatnie udokumentowaną teczkę z aktami zatytułowaną Nauczanie pogardy. Ten naukowy akt oskarżenia wyjawił, jak wieki pewnych chrześcijańskich nauk i tradycji wypielęgnowały postawy, które pozwoliły antyżydowskim uprzedzeniom ukorzenić się i rozszerzać. Spotkanie to wywarło niezapomniane wrażenie na współczującym sercu Jana XXIII, wzniecając kościelne procesy, które ostatecznie zrodziły tę rewolucyjną deklarację.

Kardynał Augustin Bea, wykształcony niemiecki jezuita i uczony w Piśmie Świętym, któremu Jan XXIII powierzył kierowanie Sekretariatem Jedności Chrześcijańskiej, wyłonił się jako główny architekt tego transformującego dokumentu. Pomimo napotkania potężnego oporu z różnych kręgów kościelnych, naukowa przenikliwość, dyplomatyczna wirtuozeria i niezachwiane przekonanie Bei okazały się zasadnicze w kształtowaniu deklaracji, która fundamentalne przekalibrowała podejście Kościoła do największych tradycji religijnych swiata. 

Wymiar muzułmański: Prorocze wezwanie artykułu 3 do braterstwa

Podczas gdy uwaga akademików słusznie skupiała się na przełomowych stwierdzeniach Nostra Aetate odnośnie judaizmu, traktowanie islamu przez artykuł 3 reprezentuje równie doniosły przełom w długiej i często burzliwej historii stosunków katolicko-muzułmańskich. Deklaracja obwieszcza z godną uwagi jasnością: „Kościół odnosi się z szacunkiem także do muzułmanów. Oni wielbią jednego Boga, żyjącego i samoistnego, miłosiernego i wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi, który przemawiał do ludzi”. 

Bardziej znacząco dla naszego współczesnego kontekstu globalnego, deklaracja daje przekonujące zaproszenie, które rozbrzmiewa poprzez wieki: „Chociaż w ciągu stuleci wiele sporów i wrogości powstało między chrześcijanami a muzułmanami, ten najświętszy synod s nawołuje wszystkich do zapomnienia przeszłości i pracowania szczerze na rzecz wzajemnego zrozumienia oraz ochrony, jak również promocji wspólnej dla pożytku całego rodzaju ludzkiego sprawiedliwości społecznej i dobrostanu moralnego, jak i pokoju, i wolności”.

To wezwanie do wykraczania poza historyczne żale i współpracy w pogoni za pokojem, wolnością, sprawiedliwością społeczną i odnową moralną, spotkało się z głębokim oddźwiękiem pośród zróżnicowanych wspólnot muzułmańskich na całym świecie, w szczególności wewnątrz ruchu Hizmet inspirowanego światłymi naukami Fethullaha Gülena.

Historyczna zbieżność: Wizyta Gülena w Rzymie

Zaproszenie Kościoła katolickiego spotkało się z historyczną odpowiedzią, gdy Fethullah Gülen udał się do Rzymu 9 lutego 1998 r. na prywatną audiencję ze św. Janem Pawłem II. To nadzwyczajne spotkanie przedstawiało sobą znacznie więcej niż dyplomatyczną kurtuazję; ucieleśniało ono konkretną manifestację najwznioślejszych aspiracji Nostra Aetate, gromadząc razem następcę św. Piotra z wybitnym muzułmańskim uczonym, którego życie poświęcone było szlachetnej sprawie zrozumienia międzyreligijnego.

Podczas tej historycznej konwersacji, Gülen podkreślał z przenikliwą elokwencją trwałą ważność proroczego wezwania św. Pawła VI – tego samego papieża, który uroczyście naniósł swój podpis pod Nostra Aetate tego przełomowego październikowego dnia w 1965 roku. Gülen ponownie potwierdził swoje niezachwiane oddanie międzyreligijnemu dialogowi, wyrażając praktyczne ścieżki, przez które muzułmanie i katolicy mogą współpracować: pielęgnowanie wzajemnego zrozumienia poprzez współpracę w zakresie badań naukowych, organizowanie wspólnych pielgrzymek do miejsc świętych oraz ustanawianie partnerstw w dziedzinie edukacji i opieki społecznej, które przyniosą owoce dla przyszłych pokoleń.

To wiekopomne spotkanie dało przykład tego, jak ogólne zasady Nostra Aetate mogą być przekształcane w rzeczywiste relacje i konkretne inicjatywy. Następujące po nim działania ruchu Hizmet z instytucjami i wspólnotami katolickimi dookoła świata – od partnerstw edukacyjnych obejmujących różne kontynenty, po sympozja międzyreligijne, które gromadzą największe umysły świata – demonstrują trwałą żywotność i praktyczne znaczenie rewolucyjnej wizji deklaracji.

Podstawy wolności: zasadniczy wkład Dignitatis Humanae

Upamiętniając sześćdziesiątą rocznicę Nostra Aetate, musimy również przygotować się do obchodów równie doniosłej sześćdziesiątej rocznicy Dignitatis Humanae (7 grudnia 1965 r.), Deklaracji o wolności religijnej, która przypada w grudniu bieżącego roku. Ten uzupełniający dokument soborowy zapewnia niezbędną podstawę, na której musi opierać się każdy autentyczny dialog międzyreligijny.

Dignitatis Humanae ogłosiła z bezprecedensową jasnością, że wolność religijna stanowi nieodłączną godność osoby ludzkiej, zakorzenioną nie w subiektywnych skłonnościach jednostki, lecz w samej naturze człowieka jako istoty rozumnej, powołanej do poszukiwania i przyjmowania prawdy w wolności. Deklaracja wyraziła, że „wszyscy ludzie mają być wolni od przymusu ze strony jednostek lub grup społecznych oraz jakiejkolwiek władzy ludzkiej, w sposób zapewniający, że nikt nie będzie zmuszany do postępowania w sposób sprzeczny z jego własnymi przekonaniami, czy to prywatnie, czy publicznie, czy to samodzielnie, czy w stowarzyszeniu z innymi, w należnych granicach”.

To rewolucyjne potwierdzenie wolności religijnej jako podstawowego prawa człowieka stwarza niezbędne warunki wstępne dla znaczącego dialogu międzyreligijnego. Bez gwarancji wolności religijnej zarówno na poziomie indywidualnym, jak i wspólnotowym, dialog degeneruje się w zwykłą tolerancję różnic zamiast w autentyczne zaangażowanie w relacje z innymi. Utrzymujący się i prawdziwie przekształcający dialog międzyreligijny wymaga, by każdy uczestnik posiadał nienaruszalne prawo do praktykowania, wyznawania i głoszenia swojej wiary bez obawy przed prześladowaniami lub przymusem.

Symbiotyczna relacja między Nostra Aetate a Dignitatis Humanae staje się wyrazista, gdy weźmiemy pod uwagę, że szczery szacunek dla innych tradycji religijnych – kamień węgielny Nostra Aetate – może rozkwitać jedynie w środowisku, w którym wolność religijna jest nie tylko tolerowana, ale aktywnie chroniona i promowana. Te dwie deklaracje razem tworzą teologiczne i praktyczne ramy, które pozwalają wierzącym różnych wyznań spotykać się nie jako konkurenci w grze o sumie zerowej, ale jako współpielgrzymi na ludzkiej drodze ku prawdzie i transcendencji.

Ewolucja i rozwój: od Nostra Aetate do braterstwa ludzkiego

Wizjonerskie dziedzictwo Nostra Aetate ewoluowało i rozszerzało się na przestrzeni dziesięcioleci, znajdując swój najnowszy i być może najbardziej wyczerpujący wyraz w historycznym Dokumencie o braterstwie ludzkim na rzecz pokoju na świecie i wspólnego życia, podpisanym w 2019 roku przez papieża Franciszka i Ahmada at-Tajjiba, wielkiego imama Uniwersytetu Al-Azhar. Ten nadzwyczajny dokument, bazujący na fundamentach teologicznych położonych przez Nostra Aetate oraz wolności zagwarantowanej przez Dignitatis Humanae, przedstawia jeszcze obszerniejszą wizję współpracy religijnej w odpowiedzi na różnorodne wyzwania, przed którymi stoi nasza światowa cywilizacja.

Dokument o braterstwie ludzkim przedstawia dojrzewanie myślenia soborowego, pokazując, jak nasiona zasiane sześćdziesiąt lat temu wyrosły na potężne drzewo, którego gałęzie rozciągają się na wszystkie kontynenty, a korzenie sięgają głęboko we wspólną glebę godności ludzkiej. Ruch Hizmet, wraz z niezliczonymi innymi inicjatywami międzyreligijnymi na całym świecie, wciąż służy jako jeden z najistotniejszych partnerów Kościoła katolickiego w pielęgnowaniu tej rozszerzonej wizji współpracy religijnej.

Przez innowacyjne inicjatywy edukacyjne, które pokonują podziały kulturowe, pogłębiają wymiany kulturowe budujące wzajemne zrozumienie oraz wspólne projekty społeczne, które odpowiadają na najpilniejsze potrzeby ludzkości, ruchy te wciąż ucieleśniają praktyczne wdrożenie ideałów Nostra Aetate w naszym współczesnym kontekście, jednocześnie pokazując kluczową ważność wolności religijnej zagwarantowanej w Dignitatis Humanae.

Niedokończona symfonia: Wyzwanie pełnego odbioru

Pomimo tych godnych odnotowania osiągnięć, które byłyby niewyobrażalne dla poprzednich pokoleń, uczciwa i nieugięta ocena pokazuje, że transformacyjne cele Nostra Aetate pozostały zrealizowane jedynie częściowo po sześciu dekadach wdrażania. Odbiór tej deklaracji zarówno wśród katolików, jak i niekatolików był nierównomierny i niepełny, a jej rewolucyjny potencjał nie został jeszcze w pełni zrealizowany we wszystkich obszarach życia religijnego.

W społecznościach katolickich na całym świecie, podczas gdy oficjalne nauczanie Kościoła zdecydowanie przyjęło zasady deklaracji i włączyło je do dokumentów magisterialnych, zrozumienie i wdrażanie na poziomie lokalnym postępowało w różnym tempie. W wielu instytucjach katolickich programy nauczania wciąż nadrabiają zaległości wobec oficjalnej doktryny, programy formacji duszpasterskiej czasami zapewniają ograniczone przygotowanie do zaangażowania międzyreligijnego, a powszechne rozumienie religii może czasami odzwierciedlać starsze, przedsoborowe perspektywy wyłączności i ostrożności.

Wśród wspólnot niechrześcijańskich, w tym globalnej społeczności muzułmańskiej, świadomość znaczenia Nostra Aetate i docenianie jej rewolucyjnego charakteru różnią się znacznie w różnych regionach i kontekstach kulturowych.

Konflikty polityczne, które instrumentalizują tożsamość religijną, głęboko zakorzenione nieporozumienia kulturowe utrwalane przez ignorancję i uprzedzenia oraz niezagojone historyczne żale wciąż hamują pełną realizację wzniosłej wizji współpracy i wzajemnego szacunku zawartej w tej deklaracji.

Droga naprzód: Odnowione zobowiązanie na nową erę

Upamiętniając tę doniosłą sześćdziesiątą rocznicę, zarówno Nostra Aetate, jak i Dignitatis Humanae pozostają jednocześnie głęboko aktualne i pilnie potrzebne. Główne spostrzeżenia tych deklaracji – że różnorodność religijna odzwierciedla wspaniałe bogactwo opatrzności Bożej, że dialog jest nieskończenie bardziej pożądany niż konfrontacja, że wierni różnych religii mogą współpracować na rzecz rozkwitu ludzkości, zachowując jednocześnie swoje odrębne tożsamości, oraz że wolność religijna jest warunkiem sine qua non autentycznego życia duchowego – przemawiają z proroczą jasnością do naszych współczesnych wyzwań.

Droga naprzód wymaga odnowionego zobowiązania wszystkich stron zaangażowanych w wielkie dzieło porozumienia międzyreligijnego. Instytucje katolickie muszą kontynuować pogłębianie swojego zrozumienia i wdrażania zasad obu deklaracji, dbając o to, by wizja wolności religijnej i szacunku międzyreligijnego przenikała każdy poziom życia kościelnego. Społeczności muzułmańskie i inne grupy religijne muszą bardziej aktywnie i twórczo angażować się w bezprecedensowe okazje do dialogu i współpracy, jakie stwarza Nostra Aetate, jednocześnie propagując wolność religijną, której orędowniczką jest Dignitatis Humanae.

Co najważniejsze, musimy wykroczyć poza symboliczne gesty i uroczyste spotkania, aby osiągnąć rzeczową współpracę, która odpowiada na pilne potrzeby naszego wspólnego człowieczeństwa. Egzystencjalne wyzwania naszych czasów – zmiany klimatyczne zagrażające naszemu planetarnemu domowi, skrajne ubóstwo poniżające godność ludzką, systemowa niesprawiedliwość społeczna utrwalająca nierówności oraz erozja wartości moralnych podważająca spójność społeczną – wymagają skoordynowanej reakcji wszystkich ludzi wierzących, działających wspólnie. Nostra Aetate daje nie tylko pozwolenie na taką współpracę, ale wręcz mandat imperatywny, podczas gdy Dignitatis Humanae gwarantuje wolność niezbędną do autentycznego realizowania tej współpracy.

Wniosek: Wizja dla przyszłych pokoleń

Sześćdziesiąt lat po ich obwieszczeniu, Nostra Aetate i Dignitatis Humanae stanowią zarówno monumentalne osiągnięcie, jak i wzniosłą aspirację. Deklaracje te zasadniczo przekształciły krajobraz relacji międzyreligijnych i ustanowiły zasady, które wciąż kierują dialogiem religijnym w naszym wzajemnie powiązanym świecie. Jednak ich pełen potencjał pozostaje drażniąco niezrealizowany, oczekując na głębsze przyjęcie i bardziej wszechstronne wdrożenie przez przyszłe pokolenia wiernych.

Nadzwyczajna podróż od popiołów Szoa do nadziei na braterstwo między ludźmi, od bolesnego świadectwa Julesa Isaaca do wspólnej wizji papieża Franciszka i Ahmada at-Tajjiba, od wieków prześladowań religijnych do uznania wolności wyznania za podstawowe prawo człowieka, pokazuje zarówno wart uwagi dystans, jaki przebyliśmy, jak i pełną wyzwań drogę, która wciąż nas czeka. Wspaniała spuścizna Jana XXIII, kardynała Bei i wszystkich wizjonerskich postaci, które przyczyniły się do powstania tych rewolucyjnych dokumentów, wzywa nas nie tylko do zaledwie upamiętnienia ich historycznego osiągnięcia, lecz do dokończenia ich niedokończonego dzieła.

W naszym podzielonym świecie, rozdartym na strzępy przez nieporozumienia religijne i konflikty wyznaniowe, zagrożonym przez nasilanie się ekstremizmu religijnego i erozję wolności religijnej, Nostra Aetate i Dignitatis Humanae pozostają bliźniaczymi światłami nadziei, rozświetlającymi drogę ku bardziej harmonijnej przyszłości. Ich wspólna wizja wspólnot religijnych pracujących razem na rzecz pokoju, sprawiedliwości i godności ludzkiej w ramach zagwarantowanej wolności religijnej nie jest jedynie aspiracją – jest pilną koniecznością dla przetrwania i rozkwitu naszej globalnej cywilizacji.

Fundamentalnym pytaniem, przed którym stajemy w obliczu tych doniosłych sześćdziesiątych rocznic, nie jest, czy ta wizja posiada ciągłe znaczenie, ale czy my, spadkobiercy tego niezwykłego dziedzictwa, dysponujemy odwagą, mądrością i niezachwianym zaangażowaniem koniecznym do przekształcenia aspiracji w rzeczywistość, nadziei w osiągnięcia, a wizji w przeżywane doświadczenie.

Nasiona zasiane sześć dekad temu na żyznej glebie Soboru Watykańskiego II czekają na swe pełne żniwo. Niech te obchody rocznicowe zainspirują odnowione poświęcenie się niedokończonemu dziełu budowania świata, w którym różnorodność religijna wzbogaca, a nie dzieli, gdzie starożytne tradycje mądrości współpracują, a nie konkurują, gdzie dzieci Abrahama, Izaaka i Izmaela idą razem ku bardziej sprawiedliwej i pokojowej przyszłości, a każdy człowiek cieszy się podstawową wolnością poszukiwania, przyjmowania i życia zgodnie ze swoim rozumieniem Bożej prawdy. W tym szlachetnym przedsięwzięciu leży nie tylko spełnienie wizji soborowej, ale także nadzieja naszego wspólnego człowieczeństwa.

Mustafa Cenap Aydin

Tekst został przetłumaczony przez Maksymiliana Królikiewicza. Orginał można przeczytać na stronie: https://fountainmagazine.com/all-issues/2025/issue-167-sep-oct-2025/nostra-aetate-at-60-a-vision-still-unfolding/

Data publikacji na naszej stronie: 19.05.2026

Dialog był modnym słowem przez około sto lat, zwłaszcza w ciągu ostatnich 3-4 dekad. Słowo to było używane w celu poprawy relacji między jednostkami i społecznościami, zwłaszcza członkami różnych wyznań. Dialog jest nadal dziełem ludzi, którzy w przeważającej większości są albo członkami wyznania religijnego, albo pracownikami instytucji religijnych. Jedną z ważnych osób wywodzących się ze środowisk islamskich, która wniosła pozytywny wkład w tę kwestię, jest Fethullah Gülen. Jego zwolennicy, którzy podpisali się pod jego podejściem, założyli wiele instytucji dialogu, w ponad 130 różnych krajach, aby wdrożyć jego filozofię.

Kiedy zastanawiamy się nad postępem dialogu w ciągu ostatniego stulecia, zwłaszcza między wyznaniami (Muzułmanie, Chrześcijanie), widzimy poważne problemy, które wciąż nie zostały przezwyciężone. Colin Chapman wymienia niektóre z nich jako; 1- trudność oddzielenia polityki od religii i wynikające z tego rezultaty, 2- brak świadomości rozróżnienia między „polemiką” a „dialogiem” w tej dziedzinie, 3- negatywny wkład „władzy” i tych, którzy sprawują władzę zarówno w krajach islamskich, jak i nieislamskich, 4- silny nacisk na dosłowne podejście do tekstów religijnych, 5 – celowe lub błędne wykorzystanie dialogu do działań „misyjnych” i „daawa”, 6 – niezdolność do wyrzucenia z pamięci odległej negatywnej historii, która spowodowała poważne napięcia, 7 – błędna interpretacja najnowszej historii przez Muzułmanów, która obejmuje dwie wojny w Zatoce Perskiej, dwie wojny afgańskie, wojnę w Bośni, wydarzenia 11 września, ataki terrorystyczne i zamachy bombowe w Londynie, Madrycie, Bali i Bombaju itp., 8- Niewłaściwe wykorzystanie wydarzeń z punktu 7 przez zachodnie rządy i negatywny wkład mediów.

W odniesieniu do tych bieżących problemów, nauczanie Gülena na temat spotkań międzywyznaniowych, podkreślające jego metodologię dialogu zaproponowaną dla zglobalizowanego świata, jest ważnym krokiem w ich przezwyciężeniu. Gülen uważa, że idea „zderzenia cywilizacji” jest nadal możliwa, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie kroki, aby temu zapobiec. Ta idea starcia wynika prawdopodobnie z braku zaufania do „innych” lub do ich tradycji religijnych, mimo że może występować z nimi wiele wspólnych powiązań. Należy również zauważyć, że nie zakładam, że „inny” jest całkowicie obcy, ale „inny” obejmuje osoby, które mają już ze sobą coś wspólnego, lub dzielą podobne podstawy. Postrzeganie „innego” zaczyna się od osoby, do której jest nam najbliżej, a następnie rozszerza się na każdego, kto jest „inny”. Kiedy nie myślimy o nas samych, każdy jest „innym”. To, co ich łączy, to rodzina, dalsza rodzina, miasto, naród, religia, język, kultura i tak dalej. Religia pozostaje silnym spoiwem eliminującym „inność”. W każdej z powyższych warstw widzimy znaczenie i kluczowy wymiar w reprezentacji każdej z nich.

W dzisiejszej globalnej wiosce różnice, takie jak przekonania, rasy, kultury, języki, tradycje, stają się coraz bardziej widoczne i wchodzą w interakcje z innymi na niespotykanym dotąd poziomie. Nie twierdzę tutaj, że interakcje te nie istniały wcześniej. W rzeczywistości mogły być większe w niektórych częściach świata w przeszłości. Ale ogólnie rzecz biorąc, z pomocą mediów poznajemy wszelkiego rodzaju kultury, wierzenia i zwyczaje na poziomie, którego wcześniej nie widzieliśmy. Lokalne interakcje przekształciły się w globalne, a identyfikacja „ja i inni” może w rezultacie wzrastać. Pragnienie zniwelowania różnic jest pragnieniem niemożliwego, podkreśla Gülen, ponieważ każda osoba jest jak unikalna sfera dla samej siebie, dlatego pokojowe współistnienie „polega na poszanowaniu wszystkich tych różnic, uważając te różnice za część naszej natury i zapewniając, że ludzie doceniają te różnice. W przeciwnym razie nieuniknione jest, że świat pogrąży się w sieci konfliktów, sporów, walk i najkrwawszych wojen….” Szacunek do „innych” jest według Gülena szacunkiem dla samego siebie. Stwierdza on: „Kiedy wchodzisz w interakcje z innymi, zawsze traktuj jako miarę to, co sprawia ci przyjemność, a co nie. Pragnij dla innych tego, czego pragnie twoje własne ego i nie zapominaj, że każde zachowanie, które nie podoba się tobie, nie spodoba się innym”

The negative perception of ‘other’ can be weekend in helping to improve dialogue. Po pierwsze, silny stopień wspólnej identyfikacji może być pomocny tak samo jak termin „Europejscy Muzułmanie”, ponieważ podkreśla on raczej bycie Europejczykiem niż bycie wyznawcą konkretnej religii. Ruch Gülena wykorzystał tego rodzaju kwestie do złagodzenia napięcia w innych kwestiach, na przykład kładąc duży nacisk na edukację. W „ja” i „inny”; jeśli „inny” wydaje się słaby lub mniej ważny, wówczas „ja” postrzega „innego” znacznie bliżej i jako część własnej grupy. Po drugie, jeśli zachodzi brak wspólnej identyfikacji z „innym”, ale istnieje chęć integracji z „innym”, wówczas „ja” postrzega „innego” w kategoriach partnerstwa, w którym można osiągnąć obopólne korzyści. Widać to w partnerstwach instytucji dialogu ruchu Gulena z innymi podobnymi instytucjami dialogu na całym świecie. Prowadzi to również do postrzegania „innych” jako pokojowych rywali. Wreszcie, jeśli nie ma wspólnej identyfikacji z innymi, „ja” może postrzegać to jako zagrożenie dla bezpieczeństwa, a następnie jest zmuszone do poznania „innych”, aby zabezpieczyć się przed tym zagrożeniem. Późniejszym rezultatem byłoby rozluźnienie „konfrontacji pomiędzy ja a inni”, co prowadzi do stworzenia większej ilości dialogu.

Ruch Gülena znany jest jako „Hizmet” i jest to wspólne słowo używane przez członków, zwolenników i sympatyków ruchu. Hizmet oznacza służbę innym, co rezonuje znaczenie połączenia religijnego aktywizmu z filantropią. To podejście „Hizmet”, łączy w sobie zarówno pracę religijną, jak i podejście filantropijne. Osoby aktywnie działające nazywane są wolontariuszami lub sympatykami.

Przede wszystkim musimy zobaczyć jak owe działania dialogowe rozwinęły się w Turcji i rozszerzyły na cały świat w tak krótkim czasie. Głównym poglądem było to, że ludzie są bardziej zdolni do lepszego radzenia sobie w domu w Turcji i za granicą. Gülen wierzy, że stworzenie większej komunikacji między sobą lub grupą a innymi stworzy większe zrozumienie wśród ludzi i pomoże stworzyć środowisko, w którym ludzie wszystkich kolorów, ras, religii, kultur i języków są zauważeni i czują się równi. To jeszcze bardziej uświadomi ludziom, że istnieje wiele wspólnych wartości/punktów między religiami, a następnie stworzy więcej pokoju, nadziei i szacunku. Chociaż wiele osób uważa, że konflikty są spowodowane przez religię, Gülen wskazał, że przyczyną konfliktów jest brak zrozumienia, albo brak wdrożenia podstawowych fundamentów samej religii. Często łatwiej jest wykorzystywać i obwiniać religię, a także różnice etniczne, kulturowe lub kolorystyczne, aby osiągnąć inne niereligijne cele.

Na początkowym etapie Gülen kładł nacisk na dialog międzywyznaniowy, który był jedyną sensowną i osiągalną opcją w tamtym czasie i odniósł w tym sukces, spotykając się z wieloma nie-muzułmańskimi przywódcami religijnymi w Turcji i za granicą. Kluczowym momentem tych spotkań było spotkanie z byłym papieżem Janem Pawłem II w celu omówienia dalszych działań na rzecz dialogu między Muzułmanami i Chrześcijanami. W 1999 r. wysłał również artykuł do Parlamentu Religii Świata zatytułowany „Konieczność Dialogu Międzywyznaniowego”. Artykuł ten został odczytany podczas konferencji. W artykule podkreślił, że „dialog jest koniecznością” i że ludzie zdadzą sobie sprawę, że istnieje znacznie więcej punktów wspólnych między nami, niż się spodziewaliśmy. Własne słowa Gülena, w których kondensuje swoje pojęcie dialogu i określa jego główny filar to: „Wierzę, że dialog międzywyznaniowy jest dziś koniecznością, a pierwszym krokiem do jego nawiązania jest zapomnienie o przeszłości, zignorowanie argumentów polemicznych i dawanie pierwszeństwa punktom wspólnym, które znacznie przewyższają te polemiczne.”

Gülen w rzeczywistości nie tylko prowadził rozmowy, ale także pokazał, że przywiązuje dużą wagę do ich realizacji. Przykładem tego jest jego oferta dla Watykanu w sprawie otwarcia wydziału teologii w Urfie, w południowej Turcji, gdzie, jak wierzymy, został pochowany prorok Abraham, który jest powszechnie uznawany za przodka religii Abrahamowych – Judaizmu, Chrześcijaństwa i Islamu. Kolejną sugestią było to, że Jerozolima powinna być udostępniana jako miasto religijne dla tych, którzy uznają ją za świętą i bezwizowa dla tych, którzy chcieliby odwiedzić ją w celach religijnych, takich jak pielgrzymka. Gülen był również pierwszym islamskim uczonym, który dzień po wydarzeniach 11 września oświadczył na łamach Washington Post, że potępia działania terrorystyczne, mówiąc, że „… terror nigdy nie może być stosowany w imię Islamu lub w imię jakichkolwiek islamskich celów. Terrorysta nie może być Muzułmaninem, a Muzułmanin nie może być terrorystą. Muzułmanin może być jedynie przedstawicielem i symbolem pokoju, dobrostanu i dobrobytu”

Prof. Michel wskazuje, że myślenie i czyny Gülena stanowią alternatywę dla teorii „zderzenia cywilizacji”: „Potrzeba dialogu między ludźmi wiary została podkreślona przez wydarzenia ostatnich kilku lat. Dialog międzyreligijny jest postrzegany jako alternatywa dla szeroko dyskutowanego ‘zderzenia cywilizacji’. Ci, którzy nie podpisują się pod teorią, że zderzenie cywilizacji jest nieuniknione, proponują zamiast tego dialog cywilizacji – wymianę poglądów mającą na celu wzajemne wzbogacenie, dzielenie się spostrzeżeniami, które mogą doprowadzić wszystkich do głębszego zrozumienia natury Boga i Bożej woli dla ludzkości na tej planecie”

Jeśli chodzi o samego Gülena, zderzenie to jest kwestią głębokiej świadomości i odpowiedzialności zarówno za siebie, jak i za innych: „Ludzkość jest drzewem, a narody są jego gałęziami. Wydarzenia, które pojawiają się jako silne wiatry, rzucają je na siebie i powodują ich zderzenie. Oczywiście wynikające z tego szkody są odczuwane przez drzewo. Jest to znaczenie zdania: „Cokolwiek robimy, robimy to dla siebie” Z drugiej strony, konfrontacja może wynikać z głuchego słuchania pozornie sprzecznych pomysłów drugiej osoby: „Ludzie, którzy nie myślą tak jak ty, mogą być bardzo szczerzy i pożyteczni, więc nie sprzeciwiaj się każdej idei, która wydaje się sprzeczna i nie odstraszaj ich. Szukaj sposobów na czerpanie korzyści z ich opinii i nawiązuj z nimi dialog. W przeciwnym razie ci, którzy są trzymani na dystans i doprowadzeni do niezadowolenia, ponieważ nie myślą tak jak my, utworzą ogromne masy, które skonfrontują się z nami i nas rozbiją”

To, co sprawiło, że ruch Hizmet zyskał natychmiastową adaptację i akceptację zachodnich odpowiedników, miało dwa główne powody. 1- Ruch Hizmet, obok dialogu, promował pokojowe współistnienie, tolerancję, akceptację każdego takim, jakim jest (hosgoru), demokrację, prawa człowieka, poprawę ludzkości, zwłaszcza poprzez edukację. Są to kluczowe elementy każdego ruchu, który zamierza rozwijać dobre stosunki z innymi, zwłaszcza z Zachodem. Również bycie ruchem zapoczątkowanym w Turcji przez przywódcę religijnego, imama i religijne pochodzenie ułatwiło ich zrozumienie. Na przykład wielowiekowa jezuicka tradycja edukacyjna miała wiele wspólnych punktów. 2- Społeczeństwo zachodnie i ich inicjatywy dialogu w jakiś sposób nie miały zamierzonego wpływu na organizacje islamskie lub wschodnie, a podejście ruchu Hizmet i jego pojawienie się wypełniło lukę w tej większej grze dialogowej między Zachodem a światem islamskim.

Kiedy w Turcji rozpoczęły się różne działania ruchu, takie jak edukacja, priorytetem stała się bezpośrednia i skuteczna komunikacja, która doprowadziła do większego zaufania i zrozumienia. Ludzie w końcu zdali sobie sprawę, że różnorodność we wszystkich wymiarach, czy to religijnych, kulturowych czy etnicznych, nic nie znaczy, gdy zbuduje się zaufanie i zrozumienie, które nazywamy dialogiem. Doprowadziło to naśladowców do implikowania tych samych obyczajów w szerszych działaniach, zwłaszcza w dialogu.

Prof. Pratt wyjaśnia charakterystyczne oznaki ruchu Gülena w praktykowaniu dialogu i działań dialogowych. Mówi on, że przede wszystkim istotne jest rozróżnienie wartości pierwotnych i wtórnych. Jak sam Gülen mówi w wielu artykułach, „miłość” jest podstawową wartością. Pokój, przebaczenie, tolerancja, czułość itp. wywodzą się z miłości. Dżihad (jako wojna, mniejszy dżihad) jest uważany za drugorzędny w tym sensie. Pratt kontynuuje dodawanie innych istotnych kwestii islamskich, takich jak dobra intencja w wykonywaniu jakiejkolwiek pracy, odpowiedzialność społeczeństwa, a także jednostek za tolerancję, przebaczenie i wyrozumiałość. Jak powiedziałem powyżej, tolerancja (hosgoru) nie jest znoszeniem czegoś, z czym się nie zgadzamy, jest raczej aktywną, celową akceptacją tego, co istnieje. Dialog jest w pewnym sensie wyrazem natchnionej przez Boga miłości, która łączy Muzułmanów z innymi ludźmi, a także ze wszystkimi stworzeniami. Jest to odzwierciedlenie słynnego powiedzenia „kochać stworzenia ze względu na Stwórcę”. Kolejną kwestią, którą można tu dodać, jest postrzeganie pojednania jako istoty religii, której nauczano nie tylko w Islamie, ale także w innych religiach i która była praktykowana przez proroków i wyznawców w całej historii religii.

Autorytet religii we wdrażaniu dialogu jest również kluczowy. Jak stwierdza Pratt: „hermeneutyczny autorytet dla dialogu”, widząc wersety, które potępiają Żydów i Chrześcijan, aby objąć pewnych ludzi lub konkretnie te plemiona w czasach proroka Mahometa. Potwierdzają to również inne wersety mówiące, że „nie wszyscy są tacy sami” Również podejście Koranu do potępiania niewiary, niewłaściwego zachowania, błędnego myślenia, oporu wobec prawdy/religii nadało inny wymiar w zrozumieniu tej kwestii.

Po tym nieco długim wprowadzeniu do ruchu Hizmet i niektórych myśli Gülena na temat dialogu, chciałbym odnieść się do kwestii poruszonych na początku. Kiedy zastanawiamy się nad postępem dialogu w ciągu ostatniego stulecia, dostrzegamy poważne problemy, które wciąż nie zostały przezwyciężone. Problemy te można przezwyciężyć jedynie poprzez aktywne, pozytywne, teologicznie wzmocnione podejście do dialogu, takie jak podejście Gülena. Pierwszym z tych głównych problemów jest trudność oddzielenia polityki od religii i wynikające z tego rezultaty. Od samego początku Gülen otwarcie deklarował swoją dezaprobatę dla islamskiej nazwy partii politycznej i publicznie twierdził, że niewłaściwym jest wykorzystywanie nazwy Islamu do celów politycznych. Wyraźne oddzielenie religii od partii politycznej może tylko pomóc w usunięciu nieporozumień. Na przykład na początku 1990 roku członkowie partii Welfare, która twierdziła, że ma islamski program, obwiniali tych, którzy nie popierają lub nie głosują na ich partię, jako niewierzących. Kwestia ta może łatwo rozmyć poglądy muzułmanów w rozróżnianiu granicy między polityką a religią. Z drugiej strony, inną kwestią jest postrzeganie Zachodu jako ważnego gracza politycznego w wielu krajach islamskich. Zachodnie rządy są postrzegane jako wdrażające program religijny w świecie islamu i często są przedstawiane jak krzyżowcy.

Inną kwestią jest brak świadomości rozróżniania między „polemiką” a „dialogiem” w tej dziedzinie. Gülen i jego zwolennicy zawsze starają się unikać konfrontacji, zwłaszcza w kwestiach teologicznych, ponieważ nie przyniosłoby to żadnego rozwiązania problemów, które od wieków pozostają nierozwiązane. Próba obalenia słuszności wiary drugiej strony zawsze przyniosłaby więcej starć i stworzyłaby więcej problemów, zamiast je rozwiązywać.

Trzecia kwestia negatywnego wpływu „władzy” i tych, którzy sprawują władzę zarówno w krajach islamskich, jak i nieislamskich, jest również szkodliwa od dziesięcioleci. Dyktatorzy w krajach islamskich (niektórzy z nich zostali usunięci podczas Arabskiej Wiosny) lub rodziny rządzące nie tylko nadużywały swojej władzy, ale także nadużywały islamskich zmysłów w kilku kwestiach. Zachodnie podejście do świata islamu, a zwłaszcza do Bliskiego Wschodu, również nie było pomocne. Zachód był postrzegany jako ważna siła stojąca za wszystkimi tymi dyktatorami w celu realizacji ich planów. Czwarty to silny nacisk na dosłowne podejście do tekstów religijnych. Jak wyjaśniłem powyżej, Gülen podkreślał, że miłość (przebaczenie, tolerancja, wyrozumiałość dla dialogu, pomaganie innym) jest głównym celem, a mniejszy dżihad jest drugorzędny i tymczasowy. Po piąte, celowe lub błędne wykorzystywanie dialogu do działań „misyjnych” i „daawa”. Gülen wielokrotnie wyraźnie mówił, że dialog służy wyłącznie dialogowi. Powiedział, że jeśli masz zamiar nawrócić innych na swoją wiarę poprzez dialog, to znaczy, że oszukujesz. Muzułmanin nie może oszukiwać innych swoimi czynami lub słowami. Szóstą jest niezdolność do wyrzucenia z pamięci odległej negatywnej historii, która spowodowała poważne napięcia. Gülen powiedział również, że z naszej historii możemy wyciągnąć tylko pozytywne lekcje. Nie chodzi o to, by tworzyć więcej nienawiści na nienawiści już zbudowanej przez wiele stuleci w wyniku wojen i napięć. Ostatnim punktem jest błędna interpretacja najnowszej historii przez Muzułmanów, która obejmuje dwie wojny w Zatoce Perskiej, dwie wojny afgańskie, wojnę w Bośni, wydarzenia 11 września, ataki terrorystyczne w Londynie, Madrycie, Bali, Bombaju itp. Jak również niewłaściwe wykorzystanie tych wydarzeń przez zachodnie rządy i negatywny wkład mediów. Ten punkt jest w umyśle każdego, kto był świadkiem tego, co działo się od 11 września. Nic już nie będzie takie samo. Pogłębiło to i tak już istniejące uprzedzenia i nieporozumienia. Gülen i jego ruch wykorzystali to jako okazję, by dotrzeć do większej liczby osób i wyjaśnić, czym jest prawdziwy Islam. Pomogło to zwiększyć interakcję, która doprowadziła do znaczących pozytywnych działań dialogowych. Na początku 2000 roku wielu sympatyków Gülena było zachęcanych do wychodzenia z domu i spotykania się z ludźmi. Ważnym punktem było tutaj wyjaśnienie, że tego aktu terroryzmu nie można usprawiedliwić w kategoriach islamskich, a terrorysta nie może być Muzułmaninem. Spotkania te zostały również wykorzystane do usunięcia nieporozumień w umysłach ludzi Zachodu i pokazania im, że nie wszyscy muzułmanie są tacy sami jak ci, którzy popełnili akty terroryzmu i którzy zostali zaakceptowani jako niewielka mniejszość wśród muzułmanów. Z drugiej strony, zachodnie inwazje miały cele polityczne i religijne.

Gülen wykorzystał wiele różnych sposobów, aby ustanowić swoją filozofię dialogu. Ta filozofia i wyżej wymienione punkty są wdrażane przez jego zwolenników – w instytucjach dialogu – na szerszym polu z członkami innych wyznań od ponad dwóch dekad. Jednym z tych sposobów była stopniowa lub „konsekwentna przemiana” w umyśle jego zwolenników i innych osób. Wdrożenie nowego znaczenia z perspektywy Islamu nie było łatwe. Zajęło to trochę czasu i przy wsparciu ruchu zorganizowano wiele konferencji, opublikowano książki i artykuły oraz napisano felietony i blogi. Była to krótka, ale szybka faza uczenia się w ciągu ostatnich dwóch dekad dla ruchu, który skorzystał również z korzyści płynących z działań dialogowych w ubiegłym wieku. Ta stopniowa lub konsekwentna przemiana umysłu wydawała się przebiegać w dwóch głównych wymiarach. Pierwszą z nich są związane z czasem zmiany mające na celu poprawę dialogu, który obejmuje transformację intelektualną i akademicką, o której właśnie wspomniałem. Drugim jest nadanie nowego znaczenia terminowi „braterstwo” (siostrzeństwo). Proces ten obejmuje takie etapy, jak dialog wewnętrzny, a następnie wewnątrz religii, dialog z członkami religii Abrahama, dialog z głównymi religiami świata, dialog ze wszystkimi, w tym z tymi, którzy nie mają wiary, a ostatnim jest braterstwo / siostrzeństwo rasy ludzkiej. Islam ma bardzo silne poczucie braterstwa, które jest wspierane przez wiele wersetów i hadisów. Braterstwo to obejmowało początkowo własnych członków rodziny, a następnie innych Muzułmanów. Ważnym punktem w tej definicji braterstwa są wierzący. Chociaż nie jest to powiedziane, działania dialogowe włączyły tych, którzy są wierzący, ale jako Chrześcijanie i Żydzi, do tego braterstwa i zostały wdrożone przez zwolenników ruchu Gülena. Gülen stworzył również teologiczne tło, reinterpretując bardzo ważne i potrzebne wersety. To braterstwo zmierza teraz w kierunku włączenia religii wywodzących się z Indii –  hinduizmu, buddyzmu i sikhizmu. Od tego momentu może to nie być w imię braterstwa wewnętrznego, ale w imię braterstwa wszystkich ludzi. Ruch Gülena jest chętny do tworzenia dalszych więzi z innymi tylko dlatego, że są ludźmi bez względu na ich wiarę, kolor skóry, język, kulturę czy pochodzenie etniczne. Jest to po prostu realizacja wspomnianego wcześniej słynnego powiedzenia Yunusa Emre: „Kochać to co stworzone, ze względu na Stwórcę” Uważam, że ten etap jest najtrudniejszy i będzie najdłuższy do zinternalizowania zarówno przez Muzułmanów, jak i Nie-muzułmanów.

Ogólnie rzecz biorąc, istotą dialogicznego dyskursu Gülena nie jest coś, co obiecuje raj na ziemi. Jest to raczej zwykła implementacja tego, czego wymaga się od samej religii. Nikt nie jest na tyle naiwny aby wierzyć, że dialog stworzy nowy świat, w którym nie będzie wojen i problemów. Jest to sprzeczne z naturą istot ludzkich. Konflikty; historia jest ich pełna i będzie pełniejsza w przyszłości. Bycie zwykłym Muzułmaninem, który wierzy, że dialog, który obejmuje tolerancję miłość, przebaczenie i wyrozumiałość, jest obowiązkiem religijnym i tylko zmniejszy szkody lub zasięg wojen, zabójstw itp. Zrozumienie tego wzmocniło Muzułmanów (zwłaszcza w ruchu Gülena), na tyle aby rzucili wyzwanie i przezwyciężyli dylemat działań dialogu międzywyznaniowego, który przez niektórych muzułmańskich uczonych był postrzegany jako nieislamski.

John O. Voll zalicza Gülena do projektantów mostów  wznoszących się nad starciami globalizacji: „W ścierających się wizjach globalizacji Fethullah Gülen jest siłą w rozwoju islamskiego dyskursu, zglobalizowanego wielokulturowego pluralizmu. Jak świadczy wpływ działań edukacyjnych tych, którzy za nim podążali, jego wizja łączy nowoczesne i postmodernistyczne, globalne i lokalne, i ma znaczący wpływ na współczesne debaty, które kształtują wizje przyszłości zarówno Muzułmanów, jak i Nie-muzułmanów „

Wreszcie dialog nie jest postrzegany jako kompromis w ramach ruchu lub konwersji. Dialog nie jest częściową asymilacją. Dialog to integracja religii, narodów i środowisk etnicznych. Społeczności mogą żyć w równoległych społeczeństwach, o ile utrzymują otwarte kanały dialogu i przepływ komunikacji między jednostkami i społecznościami.

Podsumowując, widzimy, że ruch Hizmet sprostał wyzwaniom po rozprzestrzenieniu się na szerszy świat, w bardzo trudnej dekadzie, w której silne napięcia były widoczne w działalności terrorystycznej, a także w wojnach z krajami islamskimi (muzułmańskimi). Kolejnym etapem lub krokiem byłoby organizowanie dalszych wydarzeń na rzecz poprawy świata na skalę międzynarodową z większymi partnerami w prowadzeniu działań na rzecz zrównoważonego dialogu na całym świecie.

W świetle powyższych refleksji i argumentów możemy stwierdzić, że ruch Hizmet nie tylko spełnił oczekiwania, ale znacznie je przekroczył, otwierając bardzo ważne kanały dialogu między częścią świata islamskiego (który reprezentują) a resztą świata. Kolejnym ważnym osiągnięciem w zmianie rozumienia dialogu zarówno wewnątrz Ruchu, jak i poza nim, było nadanie mu nowego znaczenia. Mamy nadzieję i oczekujemy, że wraz z innymi partnerami „dialog dla wszystkich” nie jest marzeniem, ale wybitnym rezultatem wszystkich tych działań.

Ten artykuł pokazał, że przepaść między samym sobą a innymi jest znaczącą przeszkodą w ustanowieniu metodologii dialogu Gülena. W tym artykule widzimy, że Gülen i jego ruch próbowali w częściowo udany sposób wyeliminować tę przeszkodę poprzez metodologię dialogu w pogłębianiu relacji. Ważnym atutem we wdrażaniu dialogu w spotkaniach międzywyznaniowych jest jego hermeneutyczne podejście. Konkretne interakcje Gülena i członków ruchu z „innymi” wyraźnie wskazują, że dialog nie jest bardzo trudny do zarządzania.

Na zakończenie chciałbym użyć jego słów: „Ponieważ wszyscy jesteśmy kończynami tego samego ciała, powinniśmy zaprzestać tej dwoistości (ja i inny), która narusza naszą jedność. Powinniśmy oczyścić drogę do zjednoczenia ludzi……., a więc powinniśmy usunąć wszystkie idee i uczucia, które nas od siebie odciągają, i zacząć się nawzajem rozumieć. Bóg nawiązuje dialog z całą ludzkością, a nasza odpowiedź zaczyna się od miłości do Boga i miłości do siebie nawzajem”

28.08.2012

Bibliografia

1- Understanding Fethullah Gulen, Journalists and Writers Foundation, Stambuł, 2011.

2- Vainowski – Mihai, Irina, Giving precedence to common points, London Coference Procedings, Muslim World in Transition, Contributions of Gulen Movement. Leeds Metropolitan University press, Londyn, 2007.

3- Kurucan, Ahmet, Erol, Mustafa K., Dialogue in Islam, Dialogue Society, Londyn, 2012

4- Harrington, Jim, Wrestling with Free Speech, Religious Freedom and Democracy in Turkey, University press of America, Lanham, 2011

5- Graskemper, Michael D., A Bridge to Inter-Religious Co-operation, London Coference Procedings, Muslim World in Transition, Contributions of Gulen Movement. Leeds Metropolitan University press, Londyn, 2007.

6- Gulen, Fethullah,Gulen Essays Perspective Opinions, Light Publishers, New Jersey, 2006

To, jak zdecydujemy odpowiedzieć na te pytania wiele mówi o naszym postrzeganiu Turcji, jej nieodległej historii, jej traum, jej dylematów i jej dramatów. I dla mnie, to co jest najbardziej interesujące w osobistej historii Gülen’a, to wielość jego przemian, jego zapierająca dech w piersiach wspinaczka od pozycji zwykłego niedocenianego, typowego mieszkańca tureckiej wsi w latach 40-tych XX w., do człowieka czcigodnego i podziwianego przez miliony ludzi na całym świecie. Jego metamorfoza od imama pojmanego za swoje poglądy w latach 60-tych XX w. w Turcji do osoby będącej inspiracją  i sercem sieci przedsiebiorstw, szkół, uniwersytetów, organizacji pozarządowych, for dyskusyjnych i ośrodków pomocy, które zmieniły życie wielu osób w Afryce, Azji, Europie i Ameryce. Jak on zdołał to wszystko osiągnąć?

Czasownik “zdołać” ma oczywiście wiele wspólnego ze społecznymi, politycznymi i religijnymi zmianami w Turcji oraz z jej historią na przestrzeni ostatnich 50-ciu lat – historią nieznaną i/lub niezrozumianą przez wielu. I jeśli będziemy chcieli połączyć czasownik “zdołać” z wieloma konspiracyjnymi teoriami, będziemy musieli zaakceptować niemożność prawdziwego zrozumienia i poznania Turcji, jej mieszkańców, jej wiary i mentalności – ale też poglądów i pracy wielkich intelektualnych i religijnych przywódców, którzy swoją obecnością ukształtowali wieloaspektowy ruch społeczny, który wpłynął na życie milionów.

Ci, na których miały wpływ nauki Gülen’a; ci, którzy są blisko Hizmet, wolą postrzegać go jako “budowniczego mostów”. To bardzo interesujące określenie charakteryzujące człowieka, który rozpoczął swoją karierę w latach 60-tych XX w. jako imam w kosmopolitycznym Izmirze – jednym z głównych bastionów sekularystycznych kemalistów – przez opowiadanie o Bogu i wierze w mieście pełnym kafejek i zajazdów (to było bardzo innowacyjne w ówczesnej Turcji). Sprzeciwiając się sytuacji ślepego posłuszeństwa rządowi, który wykorzystywał islam do własnych celów, Gülen zapoczątkował pewien sposób wygłaszania emocjonalnych kazań, które poruszały prostych mieszkańców Anatolii. Określenie “budowniczy mostów” ma wiele wspólnego z przepaściami, które odcinają Anatolię od wybrzeża, mieszkańców wsi od mieszkańców miast, wierzących od sekularystów.

Ale to, co jest jeszcze bardziej interesujące w życiu i pracy Fethullah’a Gülen’a to to, że jego wysiłek, aby budować mosty pomiędzy różniącymi się ludźmi i ideami, zyskał w latach 90-tych XX w. zupełnie nieoczekiwany wymiar, który doprowadził do rozwinięcia ruchu Hizmet i do utworzenia setek ośrodków edukacji w centralnej Azji, Afryce i na Bliskim Wschodzie. I wszystkie te instytucje zaczynały od idei łączenia, gromadzenia, budowania mostów pomiędzy islamską moralnością a zachodnim racjonalizamem, pomiędzy wiarą a nauką. I sukces tego eksperymentu, gdzie tysiące młodych chłopców i dziewcząt na całym świecie jest kształconych w tych szkołach, trenowanych w ośrodkach i uniwersytetach, jest dowodem na to, że właśnie tak irodzaj edukacji jest potrzebny.

I po etapach: regionalnym, krajowym oraz miedzynarodowym, nadeszedł czwarty etap metamorfozy Gülen’a – światowy. I to na tym poziomie Gülen próbował zatrzeć widoczne różnice pomiędzy różnymi tradycjami religijnymi oraz zróżnicowanym podejściem do wiary. Kolejny raz zrodziła się potrzeba takiego właśnie podejścia. Gülen stał się pierwszym muzułmańskim przywódcą, który potępił 11 września, przemoc terrorystów w imię islamu, jak również wszelkie rodzaje religijnego ekstremizmu i radykalizmu. I był pierwszym, który zainicjował islamski program dialogu międzyreligijnego, ukazując ducha muzułmańskiego pacyfizmu, który w tamtym czasie tak bardzo potrzebował wsparcia.

Nie zamierzam rozprawiać nad kwestią szeroko dyskutowanych “relacji” Fethullah’a Gülen’a z Erdoganem. Można jendak zauważyć, że ten drugi, niedoceniany człowiek z Kasimpaşa, zdołał przewidzieć i wykorzystać luki w zachodnim modelu liberalizmu – wdrażając strategię przejęcia władzy i eliminacji wszystkich swoich oponentów.

Edukacja, przedsiębiorczość, demokracja, postęp, dialog, tolerancja, empatia – wszystkie te “zachodnie” określenia w wyniku działań Gülen’a zyskały wyraźną turecką i islamską aurę. I to jest dla mnie jego największy sukces, najbardziej zdumiewajacy benefit: że zdołał zmienic to co regionalne i lokalne w ogólnokrajowe, ogólnokrajowe w międzynarodowe, a miedzynarodowe w uniwersalne. I na ścieżce swojego życia słowu “zachodni” nadał barwy przyjaźni, tolerancji i otwartości na islam i jego tureckie odcienie.

Autor: Sotirios S. Livas: profesor – Uniwersytet Joński

Data publikacji na naszej stronie: 08.01.2026

Tłumaczenie na polski: Marzena Trafny

Tekst w wersji oryginalnej można przeczytać na stronie: https://politurco.com/fethullah-Gülen-a-man-of-many-dimensions.html

Samotność to jest stan, w którym ludzie nie są w stanie dzielić swojego wewnętrznego świata z kimkolwiek. To jest zupełnie naturalne, że człowiek czasem potrzebuje samotności. Jeśli to jest potrzeba krótkookresowa, może wynikać z poszukiwania harmonii w życiu. Jednak długofalowo utrzymujący się stan odosobnienia ma szkodliwy wpływ na zdrowie człowieka, dlatego samotność jest jak obosieczny miecz. Samotność sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła, ale jej dotkliwość i czas trwania nadają jej znaczenia dobrego lub złego stanu. Dotkliwość odosobnienia nie jest mierzona liczbą kontaktów społecznych człowieka, ale tym, jak ten człowiek czuje się w swoim wewnętrznym świecie. We współczesnym społeczeństwie izolacja jest ważnym tematem badań w wielu dyscyplinach, szczególnie że nadużywanie mediów społecznościowych sprawia, iż samotność, stając się powszechna, stanowi zagrożenie dla zdrowia jednostki, jak również zdrowia publicznego.

Jednym z wiodących czynników wzrostu poczucia samotności jest rosnąca migracja, która nagle oddziela ludzi od ich ojczystej kultury oraz rodziny. Kiedy więzi społeczne są osłabione lub przecięte, samotność jest odczuwalna mocniej i bardziej dotkliwie. Dla przykładu, według statystyk w 2006 roku 20 milionów ludzi w Stanach Zjednoczonych, głównie migrantów, żyło samotnie. Porównując tę informację z danymi z 1980 roku, otrzymujemy 30-procentowy wzrost liczby osób żyjących samotnie. Kolejne szokujące dane to te, że podczas gdy w 1985 roku 10% osób twierdziło, że nie zaufałoby komuś ani nie dzieliłoby z nim osobistych kwestii, to w 2004 roku ten odsetek wzrósł do 25%.

W naszych czasach samotność i izolacja stanowią takie samo zagrożenie jak palenie czy otyłość. Ostatnie badania w dziedzinach neurobiologii oraz badań klinicznych pokazują, że chroniczna samotność negatywnie wpływa na serce, odporność oraz system nerwowy. Naczynia krwionośne osób doświadczających długotrwałej izolacji społecznej kurczą się i zmniejsza się ich przepływność, co prowadzi do zwiększenia ciśnienia krwi. To z kolei sprawia, że serce zaczyna bić nienaturalnie szybko, co skutkuje kruchością i uszkodzeniami naczyń włosowatych. Według badań epidemiologicznych ludzie, którzy czują się samotni żyją krócej i wzrasta u nich ryzyko chorób serca czy depresji. Udowodniono też, że osoby żyjące w społecznej izolacji lub odczuwające samotność, są bardziej podatne na infekcje wirusowe.

Badania pokazują, że osoby mogą czuć się samotne nawet w otoczeniu ludzi. Ich społeczne środowisko, status, prestiż czy majątek są jedynie dodatkiem i nie chronią bezpośrednio jednostki przed poczuciem osamotnienia. Samotność duchowa może pogłębić to uczucie. Bez poszukiwania ukojenia w głębokim duchowych życiu ludzie, musząc stawić czoła problemom, mogą popaść w większą depresję.

Genetyczny termostat i aktywacja samotności

Pewne części ludzkiego mózgu działają niemal ja termostat i aktywują poczucie samotności. Są one nazywane termostatem genetycznym, ponieważ informacje, z których korzystają są zakodowane w naszych genach. Zadaniem genetycznego termostatu, który dziedziczymy od naszych rodziców, jest dostosowanie czasu naszej reakcji na bodziec. Społeczno-kulturowe czynniki oraz spuścizna genetyczna wyznaczają czułość termostatu oraz czas reakcji. Większość tych zasad kształtuje się w dzieciństwie i determinuje próg oraz intensywność odczuwania samotności w wieku późniejszym. Innymi słowy, ból i cierpienie powodowane przez samotność zależą indywidualnie od genetycznego termostatu. W pewnych strukturach genetycznych termostat jest ustawiony bardzo nisko, w innych z kolei wysoko. Dlatego poczucie społecznej izolacji wywołuje u każdego człowieka inne reakcje. Pomimo tego, że poczucie samotności zależy w pewnym stopniu od genetycznych uwarunkowań, jest ono uleczalne. Około połowa czynników mających wpływ na poczucie izolacji to czynniki genetyczne. Badania na temat samotności przeprowadzone na 8.683 parach bliźniąt pokazują, że kuracja genetyczna jest w 37% skuteczna w leczeniu tego stanu. Podsumowując, izolacja społeczna sprawia, że odczuwamy ból, którego natężenie jest bardzo zróżnicowane w zależności od naszego genetycznego termostatu. Co za tym idzie, poczucie samotności może być wyrażane w różnych formach.

Biologiczne konsekwencje samotności

Nasze ciała przez ból i cierpienie przekazują nam różne informacje. W ten sam sposób ból i cierpienie dają nam informację, że coś w naszym ciele nie działa jak należy. Skrajna samotność także ma wpływ na nasze ciało ostrzegając, że dzieje się coś złego. Niepokój i zmiany fizjologiczne w ciele wysyłają nam sygnały alarmowe, kiedy nasze relacje słabną. Te sygnały wskazują nam, że musimy zmienić swoje działanie oraz postawę w taki sposób, aby wzmocniły nasze relacje.

Zaobserwowano, że zawartość hormonów stresu (kortyzolu w ślinie, adrenaliny w moczu) wzrasta znacząco u ludzi przechodzących fazę głębokiej samotności. Zaobserwowano również, że sympatyczny układ nerwowy w ciele człowieka, odpowiedzialny za reakcję “walcz lub uciekaj”, powoduje wzmożenie wówczas tych aktywności. U ludzi samotnych aktywuje się ciało migdałowate, co powoduje wzrost poczucia zagrożenia u człowieka. Te osoby ciągle żyją na krawędzi i wyzwala się u nich reakcja “uciekaj”. Dlatego też jakość snu osób długofalowo samotnych jest bardzo niska. Osoby te budzą się zmęczone lub nawet wyczerpane. Czerpią mniej przyjemności z aktywności, które przynoszą spokój i radość innym ludziom. Ich satysfakcja i poczucie szczęścia są na bardzo niskim poziomie. Zaczynają tracić radość życia.

Kolejnym dotykanym przez samotność obszarem w ciele człowieka jest prążkowie brzuszne, stanowiące układ nagrody, który aktywują takie czynniki, jak jedzenie czy pieniądze, ale również społeczne emocje, takie jak poczucie solidarności. W Uniwersytecie w Chicago przeprowadzono badania polegające na pomiarze za pomocą rezonansu magnetycznego aktywności prążkowia brzusznego u 23 studentek odczuwających głęboką samotność. Badania pokazały, że oglądanie przez te studentki zdjęć śmiejących się i szczęśliwych osób sprawiało, że aktywność układu nagrody znacząco spadała u nich w porównaniu do takiej samej aktywności u przeciętnych osób. Zatem poczucie dużego osamotnienia powoduje blokadę mechanizmu nagrody w mózgu nie dopuszczając, aby dana osoba czerpała radość z życia, w ten sposób wywołując u niej niepokój i smutek.

Głębokie osamotnienie ma również wpływ na aktywność kory przedczołowej, będącej ośrodkiem silnej woli, odpowiadającej za ograniczanie aktywności podejmowanych instynktownie, takich jak jedzenie lub picie. Badania pokazały, że osoby bardzo samotne częściej niezdrowo się odżywiają, spożywają więcej alkoholu i wiodą pasywny tryb życia, w tym nie podejmują aktywności fizycznej. Ponadto w laboratoryjnych badaniach umiejętności kontroli, wymagających aktywności kory przedczołowej, osoby te osiągały niezadowalające rezultaty. Kora przedczołowa u nich nie reagowała wystarczająco szybko, co przełożyło się na takie efekty badań.

Osoby samotne w obliczu stresu wykazują mniejszą stabilność emocjonalną. Kontrolowanie emocji jest dla nich bardzo trudne. W grupie ludzi łatwiej wychwytują negatywności. Są skłonni niekorzystnie interpretować społeczne interakcje. Przeprowadzono eksperyment, w którym na ekranie wyświetlano w różnych kolorach wyrazy opisujące emocje. Następnie pytano o kolory tych wyrazów osoby odczuwające dotkliwą samotność i te nieodczuwające jej. Odpowiedzi osób osamotnionych, dotyczące takich wyrazów, jak: izolacja, odmowa, wykluczenie, były wyraźnie opóźnione w stosunku do pozostałych. Odpowiedzi osób nieodczuwających samotności takiego opóźnienia nie wykazywały. Ten eksperyment pokazał, że ludzki mózg został stworzony, aby sygnalizować stan głębokiego osamotnienia.

Więzi i interakcje społeczne sprawiają, że człowiek staje się bardziej otwarty na innych i dostępny dla nich. Czerpanie korzyści z otwartości i dostępności jest jednocześnie łatwe i trudne, proste i skomplikowane. Ludzie niekiedy chwilowo chcą być sami – ze sobą lub z Bogiem – podobnie jak czasem odczuwają potrzebę wzmocnienia kontaktów międzyludzkich. Zdrowa osoba bez problemu przechodzi z jednego stanu do drugiego. Aby zrozumieć i kontrolować wahania pomiędzy tymi dwiema potrzebami, dobrze jest znaleźć właściwy sposób kierowania swoim życiem.

Jak można uleczyć głęboką samotność?

Ponieważ izolacja społeczna i samotność różnie wpływają na różne osoby, każdy powinien poznać ustawienia swojego genetycznego termostatu oraz wkładać wysiłek w to, by pozostawać w swojej strefie komfortu. Każdy człowiek w pewnych określonych okolicznościach lub czasie czuje się komfortowo wyrażając emocje, idee lub poglądy. Podobnie każdy ma inaczej ustawiony próg, za którym zaczyna czuć się samotny. Każdy potrzebuje zrozumieć swoje granice. Tak jak odciski palców są kwestią indywidualną, tak samo indywidualna jest ilość samotności, której potrzebujemy.

Jednym z najlepszych lekarstw na poczucie osamotnienia jest zmiana punktu widzenia. Innymi słowy, samotność można uleczyć przez przekierowanie uwagi z tego, co negatywne na to, co pozytywne. Ludzie wiodą lepsze życie, jeśli przestrzegają maksymy: Ci, którzy zwracają uwagę na dobrą stronę wszystkiego, kontemplują dobro. Ci, którzy kontemplują dobro, cieszą się życiem (Nursi, Listy, Epigramy – Nasiona prawdy). Ci, którzy rozumieją i praktykują to w swoim życiu, otrzymują klucz do szczęścia.

Głęboka, osobista relacja z wiarą jest także potężnym lekarstwem na osamotnienie. Przyjaciele i ziemskie zajęcia dają doczesne poczucie komfortu. Jeśli osoba w izolacji ma rozwiniętą duchowość i rozpoznaje w Bogu prawdziwego przyjaciela, nigdy nie będzie odczuwać samotności, co mogłoby przecież zrujnować jej zdrowie. Dzięki wierze i nadziei podziemia samotności stały się szkołą uwięzionego proroka Józefa. Wiara przypominała mu: Jeśli chcesz przyjaciela, Bóg jest wystarczający. W rzeczy samej, jeśli On jest Twoim przyjacielem, wszystko inne też jest przyjazne. Jeśli On jest z Ciebie zadowolony, to nawet jeśli cały świat nie będzie, nie będzie mieć to żadnego znaczenia (Nursi, List 23, Wers 21). Nie zagoszczą u Ciebie smutek, żal, przygnębienie. Nawet jeśli zatrzymają się przy Tobie, to będą znośne, bo będą pochodzić od Niego, a poprzez obudzoną cierpliwość zamienią się w uwielbienie. Poprzez wiarę człowiek może osiągnąć spełnienie zarówno na tym świecie, jak i na tym drugim.

Odniesienia

• Miller, G. 2011. „Why Loneliness Is Hazardous to Your Health.” Science. Vol. 331. 14 January, pp. 18-140. www.sciencemag.org
• Cacioppo, J. T. and Patrick W. 2008. Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W.W Norton Company. New York.

Autor: Hamza Aydin (2014)

Tłumaczenie: Marzena Trafny

Tekst został przetłumaczony z języka angielskiego. Orginał można przeczytać na stronie: https://fountainmagazine.com/all-issues/2014/issue-98-march-april-2014/are-you-alone-march-2014

Data publikacji na naszej stronie: 12.12.2025

Nostra Aetate, ogłoszona 28 października 1965 roku przez Sobór Watykański II, była przełomem w podejściu Kościoła katolickiego do innych religii.

W naszej rozmowie chcemy przyjrzeć się:
– jak ten dokument wpłynął na relacje między chrześcijanami a muzułmanami,
– co zmienił w świadomości społecznej,
– i jakie znaczenie ma dziś, w świecie podzielonym przez uprzedzenia i konflikty.

Czym dla Ciebie osobiście jest Nostra Aetate?
Dla mnie to przykład i mobilizacja do uczciwego otwarcia na dialog i spotkanie – ze świadomością własnej tożsamości, ale otwartością na dobro, które możemy znaleźć u drugiego. Nie tylko na poziomie teoretycznych dyskusji o religii czy prawdzie, ale i wspólnych konkretnych działań dla pokoju i wspólnego dobra.

Jak oceniasz znaczenie tego dokumentu dla Kościoła katolickiego i świata w 1965 roku?

W 1965 r. Nostra Aetate była odpowiedzią Kościoła na wielkie przemiany XX wieku: refleksję filozoficzno-teologiczną, sekularyzację, migracje, zetknięcie kultur i religii oraz traumę II wojny światowej. Deklaracja przełamywała wielowiekowe stereotypy (zwłaszcza wobec judaizmu) i dawała jasny sygnał: Kościół odrzuca antysemityzm, uprzedzenia i otwiera się na dialog. W praktyce dokument pomógł ustanowić podstawy dla relacji międzyreligijnych w szybko zglobalizowanym świecie – stworzył język i ramy, które później nauczaniem i gestami rozwijali kolejni papieże. Wciąż jednak dużo przed nami, zwłaszcza jeśli chodzi o przepracowanie mentalności w Kościele. Jeśli chodzi o świat – dialog na poziomie religii jest ważnym przykładem, że rzeczywistość, która w historii bywała iskrą prowadzącą do tragicznych i bluźnierczych wojen, może stanowić solidny fundament dla budowania pokoju, i to bez przemocy.

Czy możemy powiedzieć, że Nostra Aetate była rewolucją w podejściu do religii niechrześcijańskich?

Jeśli spojrzy się na wcześniejsze nauczanie i praktykę Kościoła, to tak – mamy do czynienia z rewolucją. Jednocześnie była owocem długiego procesu i przygotowań; nie była zerwaniem z tradycją, lecz jej odczytaniem na nowo w świetle Ewangelii i zrozumienia pojęcia godności człowieka, w tym fundamentalnej wolności jego sumienia.

Jakie owoce Nostra Aetate widzimy dziś w relacjach między katolikami a muzułmanami?

Łatwiej mi mówić o samym Kościele katolickim niż świecie muzułmańskim, który nie jest jednorodny. Z pewnością konkretem jest stworzenie instytucji (kościelnych, ośrodków akademickich, działań charytatywnych) do dialogu międzyreligijnego i wspólne dokumenty oraz gesty.

Czy w polskim Kościele temat dialogu międzyreligijnego jest obecny – i jeśli tak, to w jaki sposób?

Istnieją ciała odpowiedzialne za dialog przy Episkopacie, również oddolne. Są ważne inicjatywy takie jak Dzień Judaizmu czy Islamu w Kościele katolickim w Polsce. Są organizowane wspólne spotkania modlitewne, dyskusyjne, inicjatywy charytatywne. Kwestię dialogu międzyreligijnego porusza się na katechezie czy w kościelnych mediach.

Z jakimi wyzwaniami mierzy się dziś dialog międzyreligijny w Polsce i w Europie?

Główne wyzwania to polaryzacja społeczna i polityczna – instrumentalizacja religii w debacie publicznej; podejrzliwość i lęk wynikające z kryzysów migracyjnych, działań hybrydowych wrogich państw i terroryzmu – które utrudniają zaufanie; braki formacyjne – niedostateczna znajomość innych tradycji wśród wiernych i księży; różnice teologiczne co do istotnych kwestii wymagające cierpliwego dialogu teologicznego; niedostatek instytucjonalnego wsparcia w niektórych miejscach – brakuje stałych programów i środków. Te wyzwania są zarówno lokalne, jak i europejskie; rozwiązanie wymaga długofalowej formacji, odwagi i realnej współpracy.

Jak Nostra Aetate inspiruje współczesnych katolików?

Inspirować może ona na trzech poziomach: teologicznym – przypomnienie, że łaska Boża i ziarna prawdy mogą występować poza granicami własnego Kościoła; moralnym – wezwanie do odrzucenia uprzedzeń, antysemityzmu, ksenofobii, przemocy; praktycznym – zachęta do współpracy na rzecz dobra wspólnego (pokój, prawa człowieka, pomoc ubogim). To inspiracja do budowania mostów, bycia w tym proaktywnym i cierpliwym.

Co, Twoim zdaniem, mogą zrobić wspólnie katolicy i muzułmanie, aby rozwijać duch Nostra Aetate w dzisiejszym świecie?

Widzę kilka konkretnych obszarów współpracy: działania społeczne i humanitarne – wspólne programy pomocy dla ubogich czy integracji migrantów; to buduje konkretne więzi. Edukacja międzykulturowa i międzyreligijna – wspólne kursy, wykłady, wymiany akademickie między uczelniami i instytucjami religijnymi i troska by wewnątrz naszego środowiska budować otwartość na uczciwy dialog. Dialog teologiczny i praktyczny – spotkania uczonych i praktyków, które omawiają zarówno wspólne wartości (np. godność osoby, sprawiedliwość), jak i różnice – w atmosferze uczciwości i szacunku; również wspólne czytanie świętych pism z naszych tradycji oraz modlitwa. Wspólne oświadczenia na rzecz pokoju i przeciwdziałania przemocy – świadectwo jedności wobec przemocy i nietolerancji może mieć duży wpływ społeczny.

W jaki sposób media mogą promować wartości zawarte w tym dokumencie – szacunek, otwartość i współpracę?

Media mają dużą odpowiedzialność: promować rzetelną wiedzę o innych religiach, unikać sensacyjności i stygmatyzacji, przedstawiać historie współpracy między wspólnotami i edukować o teologicznych podstawach dialogu. Promować i współtworzyć programy edukacyjne, reportaże pokazujące wspólne inicjatywy społeczne (pomoc migrantom, dialog naukowy), publikować wywiady z liderami religijnymi różnych tradycji oraz zwalczać mity i dezinformację. Media mogą też dawać platformę świadkom dobrych praktyk – to wzmacnia kulturę zaufania.

Czy osobiście miałeś doświadczenia spotkań lub dialogu z muzułmanami, które odzwierciedlają ducha Nostra Aetate?

Brałem udział w konferencjach i lokalnych inicjatywach, gdzie spotkania z imamami, badaczami islamu i młodymi muzułmanami miały wymiar zmieniający perspektywę: odkrycie, że codzienne obawy i pragnienia są nam bardzo bliskie. Takie doświadczenia odzwierciedlają ducha Nostra Aetate – dialogu, który zaczyna się od spotkania, wysłuchania i od starań o dobro wspólne. Gdy tylko miałem możliwość, organizowałem spotkania edukacyjne o islamie dla młodzieży w szkole czy seniorów. Ważne były dla mnie doświadczenia spotkań modlitewnych o pokój czy to w Kijowie czy w Warszawie, w okolicznościach, kiedy poczucie bezpieczeństwa jest dramatycznie i realnie zagrożone.

Dawid Gospodarek – dziennikarz, publicysta. Zaangażowany w dialog ekumeniczny i międzyreligijny. Członek Inicjatywy Zranieni w Kościele, Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów, Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego.

Muhammed Fethullah Gülen, uczony islamu, wpływowy intelektualista współczesności, nauczyciel i mistrz duchowy, orędownik dialogu międzyreligijnego i kulturowego, odszedł, 20 października, w wieku 86 lat, do wieczności. Każdy człowiek umiera, lecz nie każdy człowiek żyje.

Złożone i wieloaspektowe życie Gülena pozostanie, niewątpliwie także w kolejnych pokoleniach, przedmiotem intensywnych badań naukowych. W niniejszym skromnym opracowaniu pragnę podjąć próbę możliwie najbardziej obiektywnej prezentacji spuścizny Gülena, mimo iż jego odejście bardzo mnie dotknęło i od tego czasu z trudem potrafię sformułować jasną myśl.

Dar dla nowo narodzonych dzieci oraz młodych małżonków

Kilka dni temu materialna spuścizna Gülena została opublikowana przez jego najbliższych towarzyszy i krewnych na stronie herkul.org: po jego odejściu znaleziono pełnomocnictwo, które przekazywało prawo dysponowania prawami autorskimi do jego książek na rzecz „Cascade Trust” oraz wskazywało  „ćwierć złotych monet” o wartości 20 020 dolarów pochodzących z tantiem za książki i 12 640 dolarów jako dar dla nowo narodzonych dzieci oraz młodych małżonków. W jego kieszeni znaleziono ponadto 2 000 dolarów, które należały do Gülena. Środki te odłożył jako tzw. „pieniądze na wypadek śmierci”. Była to suma nader skromna, przewyższająca jedynie w minimalnym stopniu materialny dorobek pracownika migrującego. W zestawieniu z prywatnym majątkiem dyktatora stanowiła ona w istocie równowartość codziennego utrzymania osoby ubogiej. 

Gülen żył w celibacie

Gülen prowadził życie w celibacie, podobnie jak Jan Chrzciciel czy Imam Nawawi, nie miał ani żony, ani dziecka. Jego najbliżsi krewni prowadzą skromne życie, a ponadto doznają represji wynikających z samego faktu noszenia jego nazwiska, ponieważ wyłącznie z tego powodu byli lub są narażeni na porwania, konfiskatę mienia bądź przymusowe wygnanie.

W świetle powyższego nie wydaje się przekonujące twierdzenie, że człowiek taki miałby przeżyć swoje 86-letnie życie podporządkowując je interesom majątkowym i żądzy władzy. Pozostaje zatem pytanie, czemu w istocie poświęcił swoje życie Gülen i jakie jest jego autentyczne dziedzictwo. W swoim ostatnim opublikowanym wywiadzie (2024) Gülen udziela odpowiedzi na pierwszą część tego pytania.

„W co wierzę, dla czego żyję.“

„Moim pragnieniem, moją nadzieją dla ludzkości jest pokój na świecie. O to proszę Boga. On jest tym, który ten pokój na świecie ustanowi.” W tym wywiadzie odpowiada również na wiele innych pytań dotyczących ruchu, który powstał wokół jego osoby.

Jako jego cel wskazuje on pokój na świecie, natomiast edukację i wychowanie określa jako niezbędne środki realizacji tej profetycznej misji, zaś walkę z ubóstwem i polaryzacją uznaje za konieczne jej elementy. Przezwyciężenie nienawiści i zazdrości oraz zaszczepienie cnotliwości torowałyby drogę do tego celu. W pierwszej kolejności należy jednak pozyskać multiplikatorów tego zamierzenia.

Pokój na świecie i odpowiedzialny udział we wspólnocie

Miłość Boga i człowieka, pokój na świecie oraz odpowiedzialne uczestnictwo stanowiły jedne z kluczowych elementów jego spuścizny. Gülen pozostawił po sobie ogromne, niemal niezrównane dziedzictwo audiowizualne i piśmiennicze. Nie sposób zestawić go ani z dziennikiem Agathy Christie, ani z całością dorobku Benjamina Disraeliego. Niemal wszystkie jego rozmowy zostały utrwalone.

Gdyby je spisać, wypełniłyby ponad dwieście tomów. Także pisma, które wyszły spod jego pióra, obejmują kilkadziesiąt tomów. Ta spuścizna intelektualna będzie nadal inspirować jego ruch oraz liczne inne ruchy. Analiza socjologii religii wskazuje, iż ruchy osadzone w spuściźnie utrwalonej bądź spisanej charakteryzują się potencjałem przetrwania obejmującym okres kilkuset, a w pewnych przypadkach nawet tysiąca lat. 

Spadkobiercy jego dzieła

Ponadto Gülen, jako nauczyciel, wykształcił kilkuset uczniów, którzy postrzegają siebie jako spadkobierców tego dziedzictwa. Inspirował również kilka tysięcy osób, które towarzyszyły mu w jego życiu ziemskim bądź podejmowały zadania służące realizacji wspólnego celu ruchu. 

Są oni spadkobiercami jego dzieła. Podobnie jak uczniowie Mewlany Chalida al-Baghdadiego (zm. 1837) oraz Bediüzzamana Saida Nursiego (zm. 1960), towarzysze Gülena będą nadal kształtować zapoczątkowany przez niego ruch oraz inspirować przyszłe młode pokolenia słowem i czynem.

Historia islamu nie zna ruchu edukacyjnego o analogicznej skali i znaczeniu

Potężna ekspansja islamu w pierwszej połowie VII wieku, dokonana poprzez działania obronno-militarne spadkobierców Proroka, stanowi wyjątkowe zjawisko o przełomowej randze dziejowej. Spadkobiercy Proroka objęli swym zasięgiem około trzech czwartych ówczesnego świata i naznaczyli ludność podbitych terytoriów własnym piętnem. 

Sukcesów pierwszego pokolenia islamu nie można jednak sprowadzać wyłącznie do zwycięstw militarnych, gdyż dzięki przesłaniu Koranu zdobywali oni serca tych krajów na przestrzeni ponad tysiąca lat. Nie sposób zatem utożsamiać ich osiągnięć z atakami miecza i ognia dokonywanymi przez Mongołów w XIII wieku. Żadne państwo nie stało się szamańskie jedynie z tego powodu, że Mongołowie poprzez wielkie akcje militarne podbijali kolejne ziemie.

Edukacja, dialog, pomoc humanitarna oraz prawa człowieka

Sukcesy ruchu Hizmet w dziejach islamu nie poddają się jednoznacznej klasyfikacji w ramach dotychczasowych kategorii. Ruch ten ukierunkowuje swoją aktywność przede wszystkim na fundamentalne sfery, takie jak edukacja, dialog, pomoc humanitarna oraz ochrona praw człowieka.

Chociaż w przeszłości istniały pewne ruchy edukacyjne, jak na przykład ruch Nizamiye w XII i XIII wieku, reprezentowany w różnych obszarach Bliskiego i Dalekiego Wschodu oraz w Afryce przez uniwersytety, to jednak wymiar edukacyjny ruchu Hizmet nie może być porównany z tamtymi ówczesnymi projektami edukacyjnymi.

Islam obywatelski 

Spektrum edukacyjne ruchu Hizmet nie ogranicza się do określonej grupy religijnej, lecz jest adresowane do wszystkich ludzi, niezależnie od ich religii, koloru skóry, przynależności etnicznej czy języka. Ponadto ruch Hizmet reprezentuje koncepcję islamu obywatelskiego, który neguje stosowanie przemocy oraz polityczną instrumentalizację religii.

W tym zakresie nie istnieje ani wśród ruchów współczesnych, ani wśród ruchów w historii islamu fenomen porównywalny z ruchem Hizmet. Może on zatem, z tej perspektywy, zostać zakwalifikowany jako fenomen o charakterze unikatowym.  

Ofiara wojskowych zamachów stanu

Medialna percepcja uczonego Gülena w Niemczech jest niestety zbyt często łączona z polityczną Turcją. Można to w pewnym stopniu uznać za zrozumiałe. Z jednej strony ruch powstał w Turcji, z drugiej został z Turcji wydalony. Należy jednak uwzględnić fakt, iż główne dzieła Gülena oraz fundamentalne elementy ruchu ukształtowały się co najmniej na dekadę przed powstaniem Partii Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP).

Gülen poprzez swoje deklaracje słowne, jak również poprzez działalność polityczną, opowiedział się za demokracją i należy do najważniejszych uczonych islamskich, którzy bez żadnych zastrzeżeń popierają demokrację oraz ustrój demokratyczny. Jego książka „Nie ma odwrotu od demokracji” stanowi wyraz tej zasadniczej postawy. Wobec wszystkiego, co hamowało proces demokracji, jak wojskowe zamachy stanu, Gülen konsekwentnie wyrażał swoją dezaprobatę. 

Błędem jest odczytywanie poglądów Gülena jako źródła wiedzy o polityce Turcji

Sam Gülen był ofiarą trzech zamachów stanu: w latach 1971, 1980 oraz 1998. Uwzględniając rezultat ostatniego zamachu stanu, można trafnie wnioskować, iż Gülen i związany z nim ruch jawią się raczej jako jego ofiary. Ponadto ruch ten dotychczas nie przejawiał zainteresowania aktywnością stricte partyjno-polityczną. Gülen starał się opierać swój program edukacyjny i inicjatywę dialogu na fundamencie uniwersalnych wartości wspólnych dla całej ludzkości.

Dlatego w mojej ocenie nie należy interpretować Gülena i jego ruchu przez pryzmat polityki Turcji. Również niezgodne z prawdą jest twierdzenie, że wolontariusze ruchu Hizmet, którzy stali się ofiarami reżimu tureckiego, ukazują na arenie międzynarodowej próbę zamachu stanu oraz następującą po niej falę prześladowań jako oś narracji historycznej ruchu Hizmet.

Dziedzictwo intelektualne Gülena będzie inspirować w przyszłości nie tylko jego własny ruch, lecz także liczne inne inicjatywy na rzecz edukacji i dialogu, co, w moim przekonaniu, nie ulega wątpliwości. Niewiadomą pozostaje natomiast, czy państwo tureckie ponownie podejmie to przedsięwzięcie i uczyni je przedmiotem rzeczywistej refleksji.

Autor tekstu Dr Arhan Kardaş studiował nauki prawne, filozofię oraz historię na uniwersytetach w Ankarze, Gazi i Bilkent, a także nauki prawne w Wiedniu. Rozprawę doktorską pt. „Równość kobiet w prawie islamskim?” obronił w 2019 roku pod kierunkiem prof. dra Mathiasa Rohe. Obecnie dr Kardaş pełni funkcję wykładowcy w zakresie studiów żydowskich i religioznawstwa na Uniwersytecie w Poczdamie oraz redaktora naczelnego czasopism „Fontäne” i „Fontäne Jugend”. Ponadto sprawuje funkcję przewodniczącego Islamskiej Akademii Edukacji i Społeczeństwa. 

Tekst został opublikowany z okazji rocznicy śmierci Fethullaha Gülena. Orginał można przeczytać na stronie internetowej: https://dtj-online.de/welcher-art-ist-das-erbe-fethullah-guelens/

Data publikacji: 20.10.2025

Fethullah Gülen nie jest postacią, która budzi szczególne skojarzenia w wyobraźni wielu z nas, zwłaszcza we Włoszech. Bardziej uważni i zainteresowani sprawami międzynarodowymi mogą pamiętać, że nazwisko to pojawiło się w kontekście rzekomego zamachu stanu w Turcji w lipcu 2016 roku. Erdogan oskarżył o tę akcję – jeśli w ogóle miała miejsce! – właśnie tego mistrza ducha tureckiego islamu, który inspirował się wielkimi mistykami islamu, w szczególności Rumim, Yunusem Emre i Saidem Nursim, których uważał za swoich nauczycieli.

Jednak Gülen stanowił decydujący punkt zwrotny w wierze muzułmańskiej swojego kraju, tworząc na przestrzeni lat – od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku do ostatniej dekady – Hizmet, ruch odnowy duchowej i obywatelskiej, który zmienił życie tysięcy ludzi.

Syn imama z Anatolii i sam imam, wychowany w duchu tureckiego sekularyzmu propagowanego przez ojca narodu, Kemala Atatürka, Gülen szybko zdał sobie sprawę, że przyszłość jego kraju jest zagrożona. Wkrótce kolejne pokolenia utracą swoją tożsamość religijną i kulturową, i przeczuwał on to, co dziś coraz częściej określa się mianem „kryzysu edukacyjnego”.

Oprócz obowiązków imama, które były częścią jego „powołania”, zaczął spotykać się z młodymi ludźmi tam, gdzie się gromadzili: w kawiarniach, akademikach wielkich miast w pobliżu uniwersytetów, na których studiowali… Rozmowy z nimi budziły pytania i wyjaśniały wątpliwości. Dał im przykład spójności ludzkiej i religijnej.

Nigdy nie ulegając pokusie prozelityzmu i przymusowego narzucania religii, budził potrzebę na poziomie egzystencjalnym, tworząc przesłanki do zdrowej reislamizacji życia młodych pokoleń. W procesie tym udało mu się zaangażować nauczycieli na różnych poziomach, ale także biznesmenów i osoby zamożne. Z jednej strony chodziło bowiem o kształcenie młodych pokoleń, z drugiej strony potrzebne były fundusze, aby zapewnić szkoły i uniwersytety, w których mogłoby to nastąpić.

Powstały w ten sposób ruch – właśnie Hizmet – proponuje zatem służbę (takie jest znaczenie tego słowa), która odnosi się do potrzeb edukacyjnych, ale także społecznych. W ramach tego rozległego zjawiska, które obecnie rozprzestrzeniło się na cały świat, w sposób cichy i nieoczekujący niczego od nikogo, wszystko odbywa się właśnie po to, aby służyć innym.

W szkołach – gdzie uczy się przedmiotów świeckich, a nie religii – to właśnie służba przenika życie nauczycieli, podobnie jak życie uczniów. Gülen zawsze starał się na przykład, aby starsi opiekowali się młodszymi, pomagali im w nauce, unikając płatnych powtórek.

Na przestrzeni dziesięcioleci z tych szkół wszystkich stopni i rodzajów, a zwłaszcza z tych uniwersytetów, wychodziło nie tyle „fanatycy” religijni, ile mężczyźni i kobiety, prawdziwi obywatele, zdolni do zaangażowania się dla dobra wspólnego w swoich zawodach i wyborach życiowych. To, co wyrosło z szerokiego ruchu zapoczątkowanego przez Gülena, nie jest islamem religijnym ani politycznym, ale islamem cywilnym, który w imię prawdziwej religii przeżywanej, studiowanej i przyswajanej w życiu codziennym, kształtuje prawdziwych obywateli oraz mężczyzn i kobiety zdolnych do angażowania się na rzecz dobra wspólnego.

Gülen towarzyszył temu zjawisku, które stopniowo nabierało kształtu i rozprzestrzeniło się w ponad stu krajach, gdzie powstały szkoły i uniwersytety wysokiego poziomu, zdolne zapewnić obywatelom różnych narodów wykształcenie w duchu służby, a także prawdziwej religii braterstwa i miłości.

Lider stopniowo schodził ze sceny zarówno ze względów zdrowotnych – pod koniec lat dziewięćdziesiątych przeniósł się do Stanów Zjednoczonych – jak i z powodu oskarżeń o bycie mózgiem opozycji wobec rządu w Ankarze, a w szczególności Erdogana. Nadal jednak inspirował tych, którzy podążali za jego przykładem, za pomocą filmów i tekstów, oprócz wielu innych, które napisał już w pierwszych dziesięcioleciach swojej działalności.

Zdecydowana większość osób uczących się w szkołach i na uniwersytetach – w Turcji wszystkie zostały zamknięte po 2016 roku – nie zna nawet nazwiska inspiratora tego systemu, ale poznaje jego ducha w codziennym życiu.

Tymczasem od drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych Gülen, urodzony i wychowany w duchu tureckiego nacjonalizmu, stopniowo otwierał się na inne kultury i religie, spotykając się z ich przywódcami w różnych częściach świata. Spotkał się między innymi z Janem Pawłem II i korespondował z papieżem Franciszkiem. Były to działania i postawy, które otworzyły Hizmet na wymiar dialogu między religiami. Dzisiaj różne lokalne grupy – obecne w wielu częściach świata – są na pierwszej linii frontu, aby realizować prawdziwy i autentyczny dialog z osobami innych tradycji religijnych i kulturowych.

Pomijając implikacje polityczne, w których Gülen znalazł się, prawdopodobnie wbrew swojej woli, broniąc się i walcząc duchowo – nigdy nie zareagował nawet słownie na oskarżenia i czas spędzony w więzieniu – ruch, który powstał z jego inspiracji, stanowi część szerokiego zjawiska, które charakteryzowało ostatnie dziesięciolecia. Od połowy ubiegłego wieku wszystkie główne religie były świadkami nowych inspiracji religijnych, które w zgodzie z odpowiednimi tradycjami dały początek nowym modelom życia i doświadczania różnych wyznań.

Chociaż bardzo się one od siebie różnią, wykazują zaskakujące podobieństwa. Dlatego nie jest ryzykowne mówienie o „fenomenie” historycznym – dopiero w przyszłości będzie można w pełni ocenić i docenić jego znaczenie dla religii i społeczeństwa.
Autor: Ravindra Chheda

*W oryginalnym tekście użyto określenia „cywilny islam Fethullaha Gülena”, jednak w tłumaczeniu zdecydowaliśmy się na sformułowanie „rozumienie islamu przez Fethullaha Gülena”. Wynika to z faktu, że pan Gülen podkreślał, iż islam nie ma różnych form, takich jak cywilny–polityczny czy radykalny–umiarkowany. Wierzył, że prawdziwy islam jest jeden — ten, który opiera się na Koranie i Sunnie. Wielokrotnie podkreślał, że nic, co nie jest zgodne z podstawowymi zasadami Koranu i Sunny oraz z duchem religii, nie może być utożsamiane z islamem.

Tekst został przetłumaczony z języka włoskiego z okazji rocznicy śmierci Fethullaha Gülena, człowieka dialogu. Oryginał można przeczytać na stronie internetowej: https://www.cittanuova.it/lislam-civile-di-fetullah-gulen-e-il-dialogo-fra-le-religioni/?ms=006&se=026

Data publikacji na naszej stronie internetowej: 16/10/2025

W różnych częściach świata istnieją ruchy reakcyjne stworzone w celu zniszczenia ustalonych systemów, a ich sprawcy twierdzą, że robią to w imieniu Islamu.

Ruchy reakcyjne to nie tylko ruchy, które nigdy nie były korzystne dla społeczeństwa w szerszym kontekście, ale również nigdy nie osiągnęły swoich własnych celów.  Niezależnie od tego, czy ruchy te były islamskie, czy nieislamskie, odnosiły jedynie minimalny sukces.

Jeśli chodzi o islam i ruchy reakcyjne w świecie muzułmańskim, ważne jest, aby muzułmanie pamiętali, że ich pierwszym obowiązkiem jest jak najlepsze reprezentowanie myśli islamskiej, co można zrealizować jedynie poprzez długoterminowe inwestycje w edukację.  Jeśli takie działania zostałyby podjęte zamiast reagowania z nienawiścią i chęcią zemsty przeciwko tym którzy nie stosują się do wartości Islamu, świat muzułmański rozkwitłby.

Minęło ponad pół wieku od 1950 r., kiedy takie ruchy narodziły się w krajach muzułmańskich. Gdyby młodzież, która była zaangażowana w owe ruchy zostałaby wysłana do szkół i uniwersytetów, dziś mogliby być ministrami albo liderami takimi jak premierzy lub prezydenci. Jednak ruchy reakcyjne poza kilkoma wyjątkami były zawsze niezadowolone i znikały, nie pozostawiając po sobie żadnych długotrwałych osiągnięć.

Chcę poruszyć drugą kwestię: niezależnie od celu, jaki można osiągnąć, nigdy nie powinien on mieć na celu zniszczenia i nigdy nie powinien szkodzić jedności narodu. Oznacza to, że próbując coś „budować”, nie powinniśmy powodować zniszczeń, które mogą mieć trwałe konsekwencje dla przyszłych pokoleń. W przeciwnym razie, nie tylko nie osiągniemy naszego celu, ale będziemy potępieni przez przyszłe pokolenia. A co najgorsze nadzieja na spokojne życie pozagrobowe legnie w gruzach.

Wierzący mogą oczywiście realizować jakieś doczesne aspiracje. Jednak nawet jeśli takie dążenia mieszczą się w dopuszczalnej dziedzinie wiary, nie mogą być ostatecznym celem ani ideałem wierzących. W przypadku np. Islamu Prorok Mahomet (niech spoczywa w pokoju) nie wypowiadał się odnośnie takich aspiracji szczególnie w trakcie nauczania w Mekce.

Dlatego zamiast ruchów reakcyjnych, które nie przynoszą żadnych pozytywnych rezultatów, wierzący powinni angażować się w uczenie innych o sobie i czyniąc wolę Boską.

Fethullah Gulen

Artykuł ten ukazał się po raz pierwszy w 106. numerze Magazynu Fountain (lipiec – sierpień 2015). Magazyn można znaleźć w Internecie pod adresem http://www.fountainmagazine.com

https://fountainmagazine.com/all-issues/2015/issue-106-july-august-2015/islam-and-reactionary-movements-july-august-2015

[1]  Jest to ruch dążący przeciwko jakimś zmianom społecznym, ma on często charakter prawicowy i radykalny.

Data publikacji na stronie: 20.01.2025

Łączę się z wami w żałobie po odejściu Hocaefendiego, znanego światu jako Fethullah Gülen. Z głębokim poczuciem szacunku i czci dzielę się moimi wrażeniami z jego głębokiego wpływu na tych, którzy go poznali i studiowali jego prace. Poprzez tę refleksję mam nadzieję zaoferować słowa pocieszenia i natchnąć nadzieją, patrząc na przyszłość.

Jako rabin poświęcony uzdrawianiu relacji między Żydami i muzułmanami, znalazłem w Gülenie czołowego lidera w tym historycznym procesie. Podejście Gülena jest głęboko zakorzenione w Koranie i Hadisach i wykracza poza tolerancję „Innego” jako błogosławieństwo od Boga – każda osoba jest ceniona i postrzegana poprzez boską perspektywę. Te zasady pokory i szacunku głęboko rezonują z moją własną tradycją i osobistą misją.

W zeszłym roku miałem zaszczyt odwiedzić Gülena w jego domu. Chociaż źle się czuł, łaskawie przyjął moją wizytę. Przyniosłem ze sobą kopię Tory przetłumaczoną na język arabski, symbolizującą pomost między Torą a językiem Koranu. Podniósł Torę z radością, mówiąc: „To będzie korona na mojej głowie”. Był to gest przypominający Hadith (Sunan Abu Dawud 40), w którym Mahomet (pzn) wstał, aby uhonorować przyniesiony mu zwój Tory, co było wyrazem głębokiego szacunku.

Później tego samego dnia jeden z jego uczniów zaprezentował mi piękny kaligraficzny zapis wersetu z Księgi Psalmów, zainspirowany naukami Gülena. Koran uznaje przecież wyjątkowe miejsce Psalmów wśród świętych ksiąg: „Dawidowi daliśmy Księgę Psalmów” (Sura Al-Isra 17:55). Wybrany werset Psalmów 145:10 brzmi następująco: „Wszystkie Twoje dzieła będą Cię chwalić, Panie, a Twoi pobożni będą Cię błogosławić”. To również wzmocniło wspólne dziedzictwo czci i szacunku dla świętych tekstów oraz uniwersalnej wizji świata.

Jedną z cech wyróżniających Gülena była jego pokora. Kilkadziesiąt lat temu wygłosił oświadczenia na temat Żydów, których później żałował, uznając je za błędy lub błędne interpretacje. W wywiadzie dla The Atlantic w 2013 roku powiedział: „Podczas procesu międzywyznaniowego w latach 90. poznałem wyznawców religii innych niż islam i od tego czasu zrewidowałem swoje wypowiedzi z wcześniejszych okresów. Szczerze przyznaję, że mogłem źle zrozumieć niektóre wersety i prorocze powiedzenia”. Ta otwartość na rozwój i zmiany odzwierciedla nauczanie Talmudu w Berachot 34b, gdzie najwyższa pochwała jest zarezerwowana dla tych, którzy są w stanie rozpoznać własne błędy i ewoluować.

Kiedy spotkałem się z Gülenem, miałem wiele pytań dotyczących statusu Żydów, judaizmu i Tory w islamie. Pytania te leżą u podstaw mojej pracy jako dyrektora Instytutu Dialogu Międzyreligijnego Ohr Torah Stone’s Blickle. W naszej wspólnej historii wierzę, że wolą Boga jest, aby Żydzi i Muzułmanie, we wzajemnym szacunku i braterstwie, spełnili wizję Zefaniasza 3:9: że ludzkość, zjednoczona, będzie wzywać imienia Boga i służyć razem. Poradzono mi, abym przesłał moje pytania na piśmie i otrzymałem wyczerpującą, pełną szacunku odpowiedź 4 października 2023 r., zaledwie trzy dni przed przerażającymi wydarzeniami z 7 października, które zapoczątkowały trwającą przemoc na Bliskim Wschodzie. Wierzę, że ten dokument będzie historycznym świadectwem naszych wspólnych wartości i aspiracji.

Religia jest często wymieniana jako przyczyna konfliktu, ale musi być również częścią rozwiązania. Nasze tożsamości religijne, zamiast nas dzielić, powinny być źródłem więzi. Ta więź kwitnie, gdy rozumiemy i czujemy, że Bóg, którego czcimy, jest tym samym Bogiem, którego kochają i któremu służą inni.

Na zakończenie chciałbym przekazać słowa nadziei milionom zwolenników Hizmetu. Litera „H” na początku Hizmet ma dla mnie szczególne znaczenie, ponieważ doświadczyłem na własnej skórze cnót gościnności, pokory, nadziei, uzdrowienia, serca i człowieczeństwa w tym ruchu. Dodałbym dodatkowe „H” jako precedens dla dalszej drogi: Habad.

Habad, ortodoksyjny ruch żydowski zakorzeniony w służbie i duchowym zaangażowaniu, współbrzmi z ideałami Hizmetu. Jego ostatni przywódca, Rebbe Menachem Mendel Schneerson, jest pamiętany ze swojej głębokiej duchowości i wizji. Chociaż zmarł w 1994 roku, jego ruch nadal się rozwijał, podtrzymywany przez jego idee, przesłania i wizję. W podobny sposób Hizmet, zainspirowany naukami Gülena, ma potencjał, by rosnąć i nadal wpływać na ludzkość, szerząc swoje przesłanie służby i jedności.

Niech pamięć Gülena będzie błogosławieństwem, a Hizmet niech nadal przynosi błogosławieństwo światu.

RABBI DR. YAKOV NAGEN

27.10.2024, JEROZOLIMA

Data publikacji na stronie internetowej: 08.11.2024

Członkom Dialogue International i innym, którzy pomogli zorganizować tę ważną konferencję, członkom wydziału, pracownikom naukowym i studentom UW Madison, którzy przyczynili się do jej zorganizowania, a także szanownym prelegentom i gościom:

Jestem bardzo zasmucony, że moje kontynuujące się problemy zdrowotne uniemożliwiają mi dołączenie do tak ważnego spotkania wybitnych ludzi. Ponieważ wierzę, że gdy cała ludzkość maszeruje ku przyszłości, naszym najbezpieczniejszym schronieniem przed wszelkiego rodzaju rozłamami i trudnościami wynikającymi z różnic jest dialog. Myślę, że to godne pochwały, że zebraliście się wokół tego tematu.

Jak coraz częściej zauważają to tacy uczeni jak Wy, wszystkie religie kładą nacisk na te same podstawy i prawdy. Każdy posłaniec wysłany przez Boga kontynuował, doskonalił i uzupełniał główne zasady poprzedniego posłańca w świetle warunków i potrzeb obecnego czasu. Oznacza to, że każdy z nich powtarzał przesłanie poprzednich posłańców, udoskonalając je zgodnie z nowymi okolicznościami i warunkami, rozwijając kwestie, które wymagały wyjaśnienia, i reformując te, które wymagały odnowienia. Wszyscy prorocy koncentrowali się na tych samych tematach: jedności Boga, proroctwie, życiu po śmierci, uwielbieniu. Pomijając ich indywidualny styl, osobisty sposób działania i wybór retoryki, te podstawy były esencją przesłania każdego proroka. Różnice między religiami, czyli stopień, w jakim różne kwestie są opracowywane i wyjaśniane, podsumowywane lub pozostawiane w tajemnicy, a także stopień, w jakim niektóre działania są dozwolone lub zabronione – różnice te są związane ze współczesnym postępem i rozwojem ludzkości w danym czasie. Z każdą nową manifestacją (lub objawieniem) swojego Słowa, Bóg wyjaśnia wszechświat, a także daje szczegółowe wytyczne i konkretne prawa każdemu narodowi, zgodnie z jego poziomem nauki/wiedzy, percepcji oraz rodzajami problemów i potrzeb, przed którymi stoją.

Tak więc, chociaż logika i znaczenie były takie same, nieustannie odnawiano się, rozwijając to, co zostało podsumowane, zakazując rzeczy, które były dozwolone, uogólniając to, co szczególne i wyjaśniając to, co tajemnicze.

Oznacza to, że to, co było uważane za wystarczające dla początkujących, wymagało dalszych wyjaśnień, aby zaspokoić potrzeby tych, którzy przyszli później; to, co było odpowiednie dla mieszkańców pustyni, wymagało dalszych wyjaśnień, aby zaspokoić potrzeby mieszkańców miast.

Z tego powodu nastąpiły niewielkie zmiany w drugorzędnych punktach orędzi proroków od pierwszego do ostatniego. Zmiany te zostały jednak ograniczone do szczegółów i nie odnoszą się do prawdziwej istoty przekazu. Jeśli chodzi o różnice, spory i wojny, które wynikają z różnic między członkami różnych religii, nie mają one źródła w istocie objawionej religii, ale w ludzkich motywacjach, takich jak błędne interpretacje, nienawiść i gniew, własny interes i chciwość; konflikty te były i są inicjowane przez tych, którzy porzucili to podstawowe przesłanie.

W rzeczywistości, od samego początku, każdy prorok prowadził swoich wyznawców jako ambasador miłości (ask-emiri) i budował swoje interakcje z nimi w tejże miłości. Prorok Mojżes z(pokój z Nim) zgromadził wokół siebie swoje plemię słowami miłości i uratował je przed palącą nienawiścią faraona. Prorok Jezus (pokój z Nim) skomponował życiowy poemat miłości, życie które było arcydziełem miłości, i wypełnił swoją misję, wykonując ten poemat w różnych formach. Prorok Mohammad (pokój z Nim) był głosem miłosierdzia przez całe swoje życie. Tora, Nowy Testament i Koran są manifestacjami Bożego Atrybutu mowy; ta Mowa jest punktem spotkania miłości i tęsknoty.

Bóg Wszechmogący uczynił wszystkich proroków, którzy zapraszają ludzi do miłości, pokoju i szczęścia w obu światach, doskonałymi w wyjątkowy sposób i uczynił ich znanymi dzięki tym wyjątkowym atrybutom. Prorok Adam był symbolem czystości, prorok Noe został uratowany przed potopem, do proroka Mojżesza zwrócił się sam Bóg, prorok Jezus został pobłogosławiony duchem Bożym, a prorok Mahomet był Umiłowanym Boga (Habibullah). Prorok Abraham był Przyjacielem Boga (Halilullah). Halîl oznacza lojalnego towarzysza lub serdecznego przyjaciela, który wchodzi w obecność Przyjaciela (Boga) i odczuwa Jego współczucie w najgłębszych zakątkach serca. Prorok Abraham jest pierwszą znaną nam osobą, która osiągnęła ten poziom lojalności. Wierzę, że najszczersza, najgłębsza forma przyjaźni, której przykładem i przedstawicielem był prorok Abraham, jest jeszcze bardziej potrzebna w naszych czasach. Ustanowienie pokoju na świecie będzie możliwe tylko w duchu tego wyjątkowego rodzaju przyjaźni. Największa odpowiedzialność za ustanowienie tego pokoju spoczywa na potomkach Abrahama.

Tak, chociaż istnieją różnice w ich orzecznictwie w zależności od potrzeb różnych warunków geograficznych i społecznych, religie objawione przedstawiają ludzkości dokładnie ten sam model wiary i moralności. Oni wszyscy nauczali ludzi tych samych podstawowych prawd o istnieniu i jedności Boga, o celu ludzkiego życia i całego stworzenia, o tym, jak ludzie powinni służyć Bogu, o etycznych zachowaniach i stylu życia kochanym i faworyzowanym przez Stwórcę; o tym, co dobre, a co złe; o tym, jak ludzie powinni organizować swoje życie na tym świecie i co należy zrobić, aby przygotować się do życia w zaświatach i życia wiecznego.

Ci, którzy należą do różnych religii objawionych w różnych czasach i miejscach, pomimo wszystkich różnic, w rzeczywistości praktykują i podzielają te same zasady moralne. Podstawowe wartości, takie jak unikanie kradzieży, morderstwa, cudzołóstwa, kłamstwa oraz bycie uprzejmym i pełnym szacunku dla innych, są powszechnymi wartościami. Zasady te łączy również Islam, Chrześcijaństwo i Judaizm. Tak samo jak są one zniechęcane przez Islam, tak samo nieetyczne zachowania, takie jak niewdzięczność, pycha, kłamstwo, chciwość, brak szacunku, plotkowanie, hipokryzja, oszukiwanie, agresywność i podżeganie, nielojalność, skąpstwo, oszczerstwo, niesprawiedliwość, są również zniechęcane w Chrześcijaństwie i Judaizmie. Zamiast tego ludzie są powołani do bycia pełnymi szacunku i miłości, sprawiedliwymi, współczującymi, miłosiernymi, pomocnymi, pokornymi, uczciwymi, godnymi zaufania, hojnymi, lojalnymi, poświęcającymi się i łagodnymi.

Wiele grup na świecie broni zrozumienia całkowicie sprzecznego z etyką nauczaną przez religie objawione. Na przykład, w ciągu ostatnich 200 lat filozofia materialistyczna stała się bardzo potężna na świecie, zachęcając ludzi do myślenia wyłącznie o własnych korzyściach i do tego, by żadne zasady ani przepisy nie stały na przeszkodzie ich zyskom. Bitwy i konflikty, ludzie, którzy atakują się nawzajem dla kawałka ziemi lub dla władzy i autorytetu, uciskanie potrzebujących i słabych każdego dnia, rozprzestrzenianie się niesprawiedliwości i wzrost niemoralności to tylko kilka przykładów takiego zepsucia. Sytuacja ta wymaga, aby wyznawcy religii objawionych zjednoczyli się, aby uratować ludzkość przed wprowadzeniem w błąd przez materializm. Żydzi, Chrześcijanie i Muzułmanie powinni ze szczerością i zdrowym rozsądkiem współpracować i pomagać sobie nawzajem w walce z tego rodzaju złem.

Widzę dwie strony naszego świata, wyczerpanego konfliktami i wojnami naszych czasów: z jednej perspektywy staje się on potencjalnym miejscem nowych wojen i konfliktów z powodu chciwych apetytów człowieka, ale z drugiej strony staje się kolebką braterstwa, miłości i jedności dzięki wysiłkom ludzi takich jak wy, którzy są ambasadorami pokoju i dialogu. Mam nadzieję, że w przyszłości narodzi się bardziej radosny, sprawiedliwy, miłosierny i tolerancyjny świat, dzięki inicjatywom dialogu, rozpoczętym między Muzułmanami, Chrześcijanami i Żydami, którzy pomimo tego, że rywalizowali ze sobą i przeciwstawiali się sobie przez wieki, są zakorzenieni i karmieni przez to samo źródło i podzielają te same zasady; a te inicjatywy między trzema głównymi religiami świata rozszerzyły się na Hinduizm i Religie Chińskie.

Islam również wniesie wielki wkład w budowę tego szczęśliwego świata i przyszłych „wysp pokoju”, które są wizją realizowaną w dialogu i tolerancji. Z językowego punktu widzenia słowo „Islam” pochodzi od słów pokój, porządek i harmonia; oznacza to więc całkowite poddanie się Bogu Wszechmogącemu, wraz z posłuszeństwem i akceptacją Bożych zasad i nakazów, tak aby z języka i ręki Muzułmanina nikt nie doznał krzywdy.

Islam jest stylem życia opartym na sprawiedliwości i harmonii w najszerszym tego słowa znaczeniu, na poziomie jednostki, rodziny i społeczeństwa. Tak więc ktoś, kto praktykuje Islam, myśli uczciwie, żyje uczciwie i zawsze stara się nie naruszać praw innych ludzi. Zaczynając od siebie, Muzułmanin lub Muzułmanka, przeciwstawia się niesprawiedliwości i prześladowaniom oraz jest niezwykle wrażliwy na prawa innych; chroni prawa innych przed naruszeniem nawet bardziej niż chroni własne. Żyje zgodnie z metaforyczną równowagą, zawsze unikając skrajności.

Islam promuje równość jako wolę Boga Wszechmogącego i wymaga wzajemnego szacunku dla innych ludzi; i stwierdza, że każda próba osłabienia lub zniszczenia tej równości byłaby największą zbrodnią popełnioną przeciwko ludzkości. Wyraźnie odrzuca różnice klasowe oparte na kolorze skóry, rasie, regionie i statusie społecznym; i na każdej platformie walczy intelektualnie z tym zepsutym rozumieniem. Islam obejmuje każdą jednostkę i każdą grupę z taką samą równością i ciepłem. Odpowiada na oczekiwania i potrzeby wszystkich w ten sam sposób. Jakby krzycząc na całe gardło, że nikt nie jest lepszy od nikogo, często podkreśla równość i równe szanse. Islam potępia struktury społeczne oparte na pochodzeniu rodzinnym, a także wyraźnie odrzuca zróżnicowane traktowanie ze względu na klasę, nawet jeśli ma to miejsce tylko w najprostszych lub najmniejszych obszarach życia.

Ci, którzy mają ideologiczne i polityczne podejście do Islamu, czasami z powodu uprzedzeń, a czasami z powodu niekonsekwencji ludzi, którzy fałszywie przedstawiają się jako Muzułmanie i ich złego przykładu, nie mogą uwolnić się od postrzegania Islamu z perspektywy najbardziej powszechnych i dominujących systemów ideologicznych i poglądów, a tym samym od błędnych prezentacji Islamu. Ponadto niektórzy Muzułmanie próbowali pogodzić Islam z obecnymi ideologiami i systemami, często wybierając w tym celu podejście apologetyczne i dlatego nie mogli oni przedstawić Islamu w jego autentyczności i za każdym razem przedstawiali jego inny obraz. Na przykład Islam był kojarzony z liberalizmem oraz kapitalizmem i zasadami, na których były one oparte pod koniec XIX wieku i w pierwszym kwartale XX wieku; był również porównywany z socjalizmem po II wojnie światowej, ze względu na rosnący wizerunek komunizmu i socjalizmu w krajach trzeciego świata i w świecie islamskim. Obecne podejście polega na utożsamianiu Islamu z globalizacją i związanymi z nią wartościami. Podczas gdy wczoraj był on przedstawiany przede wszystkim jako system gospodarczy i polityczny, dziś jest prezentowany w zupełnie inny sposób: Kiedy reakcje i krytyka na temat agendy tworzonej przez innych są przedstawiane jako Islamskie stanowiska lub krytyka, Islam zostaje zdegradowany do poziomu reakcyjnej filozofii.

W rzeczywistości islam jest unikalnym systemem dla ludzkości, który można wdrożyć w każdym aspekcie życia, a w jego zastosowaniu istnieje elastyczność w różnych aspektach wdrażania. Oferuje różne rozwiązania problemów napotykanych przez ludzi, od nawet najmniejszych konfliktów pojawiających się w życiu indywidualnym lub rodzinnym, po najbardziej złożone kwestie społeczne. Od pierwszej chwili, gdy wkracza do serca, jego rozpiętość i szerokość obejmuje każdy szczegół życia, aż po najmniejsze kwestie moralne. Każdy element jego przesłania jest uniwersalny, to arcydzieło społecznej harmonii, świeży powiew dialogu i tolerancji. Nieuprzejmość, dysharmonia, wściekłość i nienawiść są odbiciem umysłu i serca jego przeciwników lub reakcyjnymi wybuchami niewykształconych wyznawców Islamu, wynikającymi z ich zazdrości. Ponieważ w sercu, w którym zadomowił się Islam, jest tylko i wyłącznie miłość, współczucie i tolerancja dla stworzenia wynikające z miłości do Stwórcy. W sercu, które ma wiarę i więź z Bogiem, nie może być nienawiści, gniewu ani zazdrości. Takie serce, każdego dnia, każdego tygodnia, każdego roku, w różnych formach czczenia, wzmacnia i odmładza swoją wiarę, swoją relację z Podtrzymującym, swoje skupienie i kierunek, a jeśli to serce pozostaje czyste, nie ma możliwości, aby było otwarte na wrogość.

Podsumowując, dialog międzywyznaniowy i międzykulturowy jest koniecznością. Jego pierwszym krokiem jest (jak podkreślił współczesny muzułmański uczony) pozostawienie na boku kwestii polemicznych między różnymi religiami i wysunięcie na pierwszy plan punktów wspólnych, które są znacznie liczniejsze. Mevlâna Celâleddin Rumî powiedział: „Jedna z moich stóp jest w centrum, a druga obraca się wśród wszystkich 72 narodów”. Myśląc w ten sposób, musimy zakreślić krąg wystarczająco szeroki, aby objąć nie tylko ludzi religijnych, ale całą ludzkość i wyciągnąć ręce do wszystkich w pokoju. Ważne jest, aby nie zapominać, że wszystkie relacje między cywilizowanymi ludźmi odbywają się poprzez dialog oraz poprzez wykluczenie i porzucenie użycia siły w celu osiągnięcia jakiegokolwiek celu przeciwko sobie nawzajem.

Tymi słowami pragnę podziękować wszystkim, którzy pracowali nad zorganizowaniem konferencji „Islam i dialog” oraz pogratulować jej uczestnikom. Proszę o wybaczenie, że nie mogłem tam pojechać z powodu problemów zdrowotnych i przesyłam moje najgłębsze wyrazy szacunku i pozdrowienia.

Fethullah Gülen

Tekst został przetłumaczony z języka angielskiego: Orginał można przeczytać na stronie: https://fgulen.com/en/press/messages/the-message-addressed-to-the-international-conference-on-islam-that-has-been-held-on-april-29-30-2005-at-the-university-of-wisconsin-madison

Data publikacji na naszej stronie: 03.07.2024