Muhammed Fethullah Gülen pozostawił po sobie dziedzictwo, które stanowi unikalną syntezę edukacji, dialogu i zaangażowania społecznego, wykraczającą daleko poza jego osobę i wyznaczającą nowe standardy w dziejach islamu – komentarz.a
Muhammed Fethullah Gülen, uczony islamu, wpływowy intelektualista współczesności, nauczyciel i mistrz duchowy, orędownik dialogu międzyreligijnego i kulturowego, odszedł, 20 października, w wieku 86 lat, do wieczności. Każdy człowiek umiera, lecz nie każdy człowiek żyje.
Złożone i wieloaspektowe życie Gülena pozostanie, niewątpliwie także w kolejnych pokoleniach, przedmiotem intensywnych badań naukowych. W niniejszym skromnym opracowaniu pragnę podjąć próbę możliwie najbardziej obiektywnej prezentacji spuścizny Gülena, mimo iż jego odejście bardzo mnie dotknęło i od tego czasu z trudem potrafię sformułować jasną myśl.
Dar dla nowo narodzonych dzieci oraz młodych małżonków
Kilka dni temu materialna spuścizna Gülena została opublikowana przez jego najbliższych towarzyszy i krewnych na stronie herkul.org: po jego odejściu znaleziono pełnomocnictwo, które przekazywało prawo dysponowania prawami autorskimi do jego książek na rzecz „Cascade Trust” oraz wskazywało „ćwierć złotych monet” o wartości 20 020 dolarów pochodzących z tantiem za książki i 12 640 dolarów jako dar dla nowo narodzonych dzieci oraz młodych małżonków. W jego kieszeni znaleziono ponadto 2 000 dolarów, które należały do Gülena. Środki te odłożył jako tzw. „pieniądze na wypadek śmierci”. Była to suma nader skromna, przewyższająca jedynie w minimalnym stopniu materialny dorobek pracownika migrującego. W zestawieniu z prywatnym majątkiem dyktatora stanowiła ona w istocie równowartość codziennego utrzymania osoby ubogiej.
Gülen żył w celibacie
Gülen prowadził życie w celibacie, podobnie jak Jan Chrzciciel czy Imam Nawawi, nie miał ani żony, ani dziecka. Jego najbliżsi krewni prowadzą skromne życie, a ponadto doznają represji wynikających z samego faktu noszenia jego nazwiska, ponieważ wyłącznie z tego powodu byli lub są narażeni na porwania, konfiskatę mienia bądź przymusowe wygnanie.
W świetle powyższego nie wydaje się przekonujące twierdzenie, że człowiek taki miałby przeżyć swoje 86-letnie życie podporządkowując je interesom majątkowym i żądzy władzy. Pozostaje zatem pytanie, czemu w istocie poświęcił swoje życie Gülen i jakie jest jego autentyczne dziedzictwo. W swoim ostatnim opublikowanym wywiadzie (2024) Gülen udziela odpowiedzi na pierwszą część tego pytania.
„W co wierzę, dla czego żyję.“
„Moim pragnieniem, moją nadzieją dla ludzkości jest pokój na świecie. O to proszę Boga. On jest tym, który ten pokój na świecie ustanowi.” W tym wywiadzie odpowiada również na wiele innych pytań dotyczących ruchu, który powstał wokół jego osoby.
Jako jego cel wskazuje on pokój na świecie, natomiast edukację i wychowanie określa jako niezbędne środki realizacji tej profetycznej misji, zaś walkę z ubóstwem i polaryzacją uznaje za konieczne jej elementy. Przezwyciężenie nienawiści i zazdrości oraz zaszczepienie cnotliwości torowałyby drogę do tego celu. W pierwszej kolejności należy jednak pozyskać multiplikatorów tego zamierzenia.
Pokój na świecie i odpowiedzialny udział we wspólnocie
Miłość Boga i człowieka, pokój na świecie oraz odpowiedzialne uczestnictwo stanowiły jedne z kluczowych elementów jego spuścizny. Gülen pozostawił po sobie ogromne, niemal niezrównane dziedzictwo audiowizualne i piśmiennicze. Nie sposób zestawić go ani z dziennikiem Agathy Christie, ani z całością dorobku Benjamina Disraeliego. Niemal wszystkie jego rozmowy zostały utrwalone.
Gdyby je spisać, wypełniłyby ponad dwieście tomów. Także pisma, które wyszły spod jego pióra, obejmują kilkadziesiąt tomów. Ta spuścizna intelektualna będzie nadal inspirować jego ruch oraz liczne inne ruchy. Analiza socjologii religii wskazuje, iż ruchy osadzone w spuściźnie utrwalonej bądź spisanej charakteryzują się potencjałem przetrwania obejmującym okres kilkuset, a w pewnych przypadkach nawet tysiąca lat.
Spadkobiercy jego dzieła
Ponadto Gülen, jako nauczyciel, wykształcił kilkuset uczniów, którzy postrzegają siebie jako spadkobierców tego dziedzictwa. Inspirował również kilka tysięcy osób, które towarzyszyły mu w jego życiu ziemskim bądź podejmowały zadania służące realizacji wspólnego celu ruchu.
Są oni spadkobiercami jego dzieła. Podobnie jak uczniowie Mewlany Chalida al-Baghdadiego (zm. 1837) oraz Bediüzzamana Saida Nursiego (zm. 1960), towarzysze Gülena będą nadal kształtować zapoczątkowany przez niego ruch oraz inspirować przyszłe młode pokolenia słowem i czynem.
Historia islamu nie zna ruchu edukacyjnego o analogicznej skali i znaczeniu
Potężna ekspansja islamu w pierwszej połowie VII wieku, dokonana poprzez działania obronno-militarne spadkobierców Proroka, stanowi wyjątkowe zjawisko o przełomowej randze dziejowej. Spadkobiercy Proroka objęli swym zasięgiem około trzech czwartych ówczesnego świata i naznaczyli ludność podbitych terytoriów własnym piętnem.
Sukcesów pierwszego pokolenia islamu nie można jednak sprowadzać wyłącznie do zwycięstw militarnych, gdyż dzięki przesłaniu Koranu zdobywali oni serca tych krajów na przestrzeni ponad tysiąca lat. Nie sposób zatem utożsamiać ich osiągnięć z atakami miecza i ognia dokonywanymi przez Mongołów w XIII wieku. Żadne państwo nie stało się szamańskie jedynie z tego powodu, że Mongołowie poprzez wielkie akcje militarne podbijali kolejne ziemie.
Edukacja, dialog, pomoc humanitarna oraz prawa człowieka
Sukcesy ruchu Hizmet w dziejach islamu nie poddają się jednoznacznej klasyfikacji w ramach dotychczasowych kategorii. Ruch ten ukierunkowuje swoją aktywność przede wszystkim na fundamentalne sfery, takie jak edukacja, dialog, pomoc humanitarna oraz ochrona praw człowieka.
Chociaż w przeszłości istniały pewne ruchy edukacyjne, jak na przykład ruch Nizamiye w XII i XIII wieku, reprezentowany w różnych obszarach Bliskiego i Dalekiego Wschodu oraz w Afryce przez uniwersytety, to jednak wymiar edukacyjny ruchu Hizmet nie może być porównany z tamtymi ówczesnymi projektami edukacyjnymi.
Islam obywatelski
Spektrum edukacyjne ruchu Hizmet nie ogranicza się do określonej grupy religijnej, lecz jest adresowane do wszystkich ludzi, niezależnie od ich religii, koloru skóry, przynależności etnicznej czy języka. Ponadto ruch Hizmet reprezentuje koncepcję islamu obywatelskiego, który neguje stosowanie przemocy oraz polityczną instrumentalizację religii.
W tym zakresie nie istnieje ani wśród ruchów współczesnych, ani wśród ruchów w historii islamu fenomen porównywalny z ruchem Hizmet. Może on zatem, z tej perspektywy, zostać zakwalifikowany jako fenomen o charakterze unikatowym.
Ofiara wojskowych zamachów stanu
Medialna percepcja uczonego Gülena w Niemczech jest niestety zbyt często łączona z polityczną Turcją. Można to w pewnym stopniu uznać za zrozumiałe. Z jednej strony ruch powstał w Turcji, z drugiej został z Turcji wydalony. Należy jednak uwzględnić fakt, iż główne dzieła Gülena oraz fundamentalne elementy ruchu ukształtowały się co najmniej na dekadę przed powstaniem Partii Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP).
Gülen poprzez swoje deklaracje słowne, jak również poprzez działalność polityczną, opowiedział się za demokracją i należy do najważniejszych uczonych islamskich, którzy bez żadnych zastrzeżeń popierają demokrację oraz ustrój demokratyczny. Jego książka „Nie ma odwrotu od demokracji” stanowi wyraz tej zasadniczej postawy. Wobec wszystkiego, co hamowało proces demokracji, jak wojskowe zamachy stanu, Gülen konsekwentnie wyrażał swoją dezaprobatę.
Błędem jest odczytywanie poglądów Gülena jako źródła wiedzy o polityce Turcji
Sam Gülen był ofiarą trzech zamachów stanu: w latach 1971, 1980 oraz 1998. Uwzględniając rezultat ostatniego zamachu stanu, można trafnie wnioskować, iż Gülen i związany z nim ruch jawią się raczej jako jego ofiary. Ponadto ruch ten dotychczas nie przejawiał zainteresowania aktywnością stricte partyjno-polityczną. Gülen starał się opierać swój program edukacyjny i inicjatywę dialogu na fundamencie uniwersalnych wartości wspólnych dla całej ludzkości.
Dlatego w mojej ocenie nie należy interpretować Gülena i jego ruchu przez pryzmat polityki Turcji. Również niezgodne z prawdą jest twierdzenie, że wolontariusze ruchu Hizmet, którzy stali się ofiarami reżimu tureckiego, ukazują na arenie międzynarodowej próbę zamachu stanu oraz następującą po niej falę prześladowań jako oś narracji historycznej ruchu Hizmet.
Dziedzictwo intelektualne Gülena będzie inspirować w przyszłości nie tylko jego własny ruch, lecz także liczne inne inicjatywy na rzecz edukacji i dialogu, co, w moim przekonaniu, nie ulega wątpliwości. Niewiadomą pozostaje natomiast, czy państwo tureckie ponownie podejmie to przedsięwzięcie i uczyni je przedmiotem rzeczywistej refleksji.
Autor tekstu Dr Arhan Kardaş studiował nauki prawne, filozofię oraz historię na uniwersytetach w Ankarze, Gazi i Bilkent, a także nauki prawne w Wiedniu. Rozprawę doktorską pt. „Równość kobiet w prawie islamskim?” obronił w 2019 roku pod kierunkiem prof. dra Mathiasa Rohe. Obecnie dr Kardaş pełni funkcję wykładowcy w zakresie studiów żydowskich i religioznawstwa na Uniwersytecie w Poczdamie oraz redaktora naczelnego czasopism „Fontäne” i „Fontäne Jugend”. Ponadto sprawuje funkcję przewodniczącego Islamskiej Akademii Edukacji i Społeczeństwa.
Tekst został opublikowany z okazji rocznicy śmierci Fethullaha Gülena. Orginał można przeczytać na stronie internetowej: https://dtj-online.de/welcher-art-ist-das-erbe-fethullah-guelens/
Data publikacji: 20.10.2025